Avijarejs «Viciebsk-Viciebsk»

«U mianie niama nivodnaje karciny, na jakoj vy nie ŭbačycie frahmientaŭ majoj Pakroŭskaj vulicy. Heta, badaj, zahana, ale tolki nie dla mianie»,

1. Pieršy paryžski pieryjad

… U 1910 hodzie małady mastak Mark Šahał upieršyniu traplaje ŭ Paryž. Viadoma, u pravadziejnym centry jeŭrapiejskaj kultury krynicaŭ dla mastackaha stanaŭleńnia i mastakoŭskaha natchnieńnia — biezlič. Varta adno zavitać u mastackija halerei, kab ubačyć aryhinały pracy svaich kumiraŭ: Hahiena, Siezana, Łatreka. U Paryžy Šahał — u viry bahiemnaha i tvorčaha žyćcia. Sychodzicca z kołam favistaŭ Matysa i z «arfistami» koła Dełane.

«Ja žyŭ u Paryžy, staŭšy spinaju ad usiaho, što mianie atačała», — napiša pra toj pieryjad Šahał paźniej… Ale inšyja bačyli ŭ jaho tadyšnich pracach zusim nie paviernutaść da francuzskaj stalicy tvaram. Apisvajučy svaje paryžskija ŭražańni, u 1911 h. rasijskaja paetka Anna Achmatava zaŭvažaje: «Mark Šahał pryvioz u Paryž svoj čaroŭny Viciebsk».

Šahałaŭskija pałotny śvieciacca pryznańniem u lubovi da horada. Pryznańni pramoŭlennyja movaj mastactva, jakuju Šahał datul užo paśpiachova zasvoiŭ. Centralnymi pracami pieršaha paryžskaha pieryjada zrabilisia karciny, dzie adlustravanyja mienavita viciebskija i loźnienskija ŭspaminy mastaka (tam žyŭ dzied Šahała). Pierad vami karcina «Ja i maja vioska» (1911, Ciapier jana znachodzicca ŭ muziei sučasnaha mastactva ŭ Ńju-Jorku).

Pavialičyć

2. Pieršy viciebski pieryjad

Uletku 1914-ha Šahał viartajecca ŭ Viciebsk, dzie jaho zaśpiavaje pačatak Pieršaj suśvietnaj. Vajna supała z mastkoŭskimi pošukami siabie, z vybaram maniery rysavańnia. U 1914–1915 byli stvorany niekalki dziesiatkaŭ realistyčnych zamalovak, jakija sam mastak potym nazvaŭ «dakumientami» (a mastactvaznaŭcy achreścili «Viciebskaj seryjaj»). U roznych manierach Mark Šahał robić zbolšaha partriety, piejzažy, žanravyja sceny. Potym mastak raspaviadzie, što bolšaść karcinaŭ pisaŭ, prosta siedziačy la vakna rodnaha doma. «Z eciudnikam pa vułkach nie chadziŭ».

Pracy napisanyja na asnovie naturnych ŭražańniaŭ ad pieršych miesiacaŭ vajny. Jon časta vyjaŭlaje sałdat: «Viciebsk. Čyhunačny stancyja», «Na nasiłkach». Ale heta i mastakoŭskaje pradčuvańnie ŭsialenskaha hora, pryniesienaha vajnoju. Voś — «Vakolicy Viciebska», zrobleny ŭ 1914 malunak, jaki trapna pieradaje nastroj pradčuvańnia kataklizmaŭ, što nieŭzabavie abrynucca na radzimu mastaka. Pa-nad miestam zdańniu łunaje postać baradataha čałavieka…

Pavialičyć

3. Revalucyjny Pieciarburh

Z vosieni 1915 da kanca 1917-ha Šahał žyŭ u Pieciarburhu, byŭ čynoŭnikam u vajskovym viedamstvie. Ale ŭ hety čas Šahała pierajmaje zusim nie revalucyjnaja Rasija, jaho karciny pierapoŭnienyja ad kachańnia da žančyny, tryumfam pačućciovaści. Reč u tym, što nakonadni adjezdu ŭ Rasiju jon paśpieŭ pabracca šlubam z kachanaj Bełaj Razenfield, jakaja praz hod padaryła jamu pieršanicu, dačku Idu. U hety pieryjad była stvorany i adna z karcinaŭ sieryi «Kachanki» — «Ružovyja kachanki» i «Partret Beły ŭ biełym kaŭniary». I fonam pačućciovych bujańniaŭ — nie krajavidy z šerym pieciarburhskim niebam dy mastami ceraz Niavu, a biełaruskija puščy.

Pavialičyć

4. Druhi viciebski pieryjad

U Viciebsk mastak viarnuŭsia ŭžo paśla Kastryčnickaj revalucyi. Atrymaŭ ad novaj ułady mandat «upaŭnavažanaha pa spravach mastactva h. Viciebska i Viciebskaj hubierni». Arhanizavaŭ u horadzie Narodnuju mastackuju vučelniu, kudy zaprasiŭ El Lisickaha i Judala Pena ŭ jakaści vykładčykaŭ. Pad kiraŭnictvam Šahała ŭ 1918–1920-m adbyvałasia dekaratyŭnaje-śviatočnaje afarmleńnie Viciebska: ź latučymi baradačami na ahitacyjnych płakatach, ź viesiałkovaj palitraj śviatočnych raściažak.

A karciny? Ad taho, jak śviet źmianiŭsia kančatkova, mastak piša «Pramenad». Małady miestačkoviec dalikatna trymaje za ruku dziaŭčynu, jakaja, nibyta pavietrany źmiej, łunaje nad horadam. Sam maładzion taksama ŭžo pryŭźniaŭsia nad ziamloju… Zakachanyja ŭźlatajuć ad ščaścia… Horad, lubimy horad, zusim nie taki, jak na pracach 1914–16 hadoŭ: čysty, śviatočny, biez mizantrapičnaj mistyki… U Šahała paznavalnaje ŭsio — kraj, horad i vulica.

Pavialičyć

Hetyja tvory, zroblenyja ŭ apošnija hady na Radzimie, ličacca vieršyniaj tvorčaści mastaka.

5. «…Maja duša z taboj va ŭsim»

U 1922 Šahał nazaŭždy pakidaje Biełaruś. Atabarvajecca ŭ svaim druhim ulubionym horadzie, Paryžy. «Paryž, ty moj Viciebsk!» — vyhukaje na staronkach svajoj aŭtabijahrafii Šahał, ščyra ličačy heta praŭdzivym kamplimientam francuzskaj stalicy.

Za svaje 97 hadoŭ Mark Šahał paśpieŭ usio: atrymać suśvietnaje pryznańnie, stracić lubuju žonku i ŭdała ažanicca ŭ druhi raz, abjeździć pałovu śvietu, jaskrava afarmlajučy bažnicy roznych kanfiesijaŭ…

Ale Viciebsk, jaho Viciebsk tym časam biaźlitasna mianiaŭsia. Trapiŭšy paśla vajny ŭ Maskvu na zaprosiny savieckaha kiraŭnictva, Šahał u Viciebsk jechać nie schacieŭ. Nie žadaŭ bačyć, jak niepaznavalna źmianili jaho horad biezabličnaja savieckaja architektura i fašysckija bambavańni. Usie tyja hady Šahałam apanoŭvaŭ niespakoj za žycharoŭ, za lubyja abrysy horada. Nie vypadkova papularny siužet Šahała — biedstva ŭ horadzie. Karcina «Pažar», datavanaja 1964-m hodam. Tut usia historyja Viciebska pieršaj pałovy XX st. ź dźviuma suśvietnymi, z načnymi «varankami» i karnymi apieracyjami.

Pavialičyć

P.S. A jašče lubamu horadu možna napisać list. Mark Šahał tak i zrabiŭ. U zmročny 1944 ŭ adnoj z ńju-jorkskich hazietaŭ mastak nadrukavaŭ Viciebsku adkryty list. Tam byli takija słovy:

«Daŭno ŭžo, moj luby horad, ja ciabie nie bačyŭ, nie čuŭ, nie razmaŭlaŭ z tvaimi abłokami i nie abapiraŭsia na tvaje płoty. Jak smutny vandroŭnik — ja tolki nios usie hody tvoj podych na svaich karcinach. I tak z taboju hutaryŭ i, jak u śnie, bačyŭ ciabie… ja ciabie całavaŭ usimi farbami i štrychami — i nie kažy ciapier, što ty nie paznaješ siabie».

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0