U ZŠA va ŭzroście 78 hadoŭ pamierła Marta En Liłard — apošniaja ŭ krainie žančyna, jakaja ŭsio žyćcio zaležała ad tak zvanaha «žaleznaha lohkaha». Heta śpiecyjalny aparat, jaki stvaraje panižany cisk vakoł cieła čałavieka, dziakujučy čamu hrudnaja kletka pašyrajecca i lohkija mohuć udychać pavietra. Takija pryłady šyroka vykarystoŭvalisia ŭ siaredzinie XX stahodździa dla lačeńnia ludziej, jakija stracili zdolnaść samastojna dychać paśla zaražeńnia polijamielitam, paviedamlaje telekanał KFOR.
Marta zachvareła na polijamielit u 1953 hodzie, kali joj było ŭsiaho piać hadoŭ. U toj čas u ZŠA ad hetaj chvaroby paciarpieli kala 35 tysiač čałaviek, i prykładna pałova ź ich atrymała paralič. Praz dva hady ŭ krainie pačałasia masavaja vakcynacyja, dziakujučy jakoj u 1979 hodzie ZŠA aficyjna abviaścili pra likvidacyju polijamielitu.
Paźniej Liłard uspaminała, što pieršyja simptomy źjavilisia ŭ dzień jaje naradžeńnia. Jana pračnułasia z mocnym bolem u šyi i ŭžo nie mahła padniać hałavu z paduški. Praź niekalki dzion dziaŭčynka straciła prytomnaść, i daktary padklučyli jaje da «žaleznaha lohkaha», što vyratavała joj žyćcio. U adroźnieńnie ad mnohich dziaciej, jana nie bajałasia vializnaha aparata i kazała, što była prosta ščaślivaja znoŭ atrymać mahčymaść dychać.
Pieršyja paŭhoda Marta praviała ŭ balnicy. Amal uvieś hety čas — kala 23 hadzin za sutki — jana znachodziłasia ŭ kapsule, a tolki adnu hadzinu pryśviačała reabilitacyi. Pastupova jana znoŭ navučyłasia chadzić, adnak pravaja ruka zastałasia całkam paralizavanaj, a levaja pracavała tolki častkova. Doma jaje dzied udaskanaliŭ aparat, ustalavaŭšy dadatkovy ruchavik, kab Marta mahła samastojna adkryvać jaho znutry.
Na praciahu žyćcia jana nieadnarazova sprabavała karystacca sučasnymi aparatami štučnaj vientylacyi lohkich, ale nivodzin ź ich nie moh zabiaśpiečyć patrebny ŭzrovień padtrymki dychańnia. Tamu jana praciahvała karystacca «žaleznym lohkim». U lepšyja hady aparat byŭ patrebien tolki padčas načnoha snu, što dapamahała padtrymlivać pracu jaje adzinaha funkcyjanalnaha lohkaha.
Chvaroba surjozna paŭpłyvała na dziacinstva i junactva Marty. Jana mahła naviedvać škołu tolki kala hadziny ŭ dzień, nie trapiła na vypuskny viečar i nie atrymała školnaha dypłoma, bo nie mahła vučycca pa zvyčajnaj prahramie. Niahledziačy na heta, Marta viała aktyŭnaje žyćcio. Jana ratavała biazdomnych sabak i jaščarak, namalavała sotni karcin, pisała vieršy i dvojčy vychodziła zamuž. Sa svaim druhim mužam, vychadcam ź Jehipta, jana paznajomiłasia ŭ internecie ŭ 2005 hodzie, a paźniej jon pierajechaŭ žyć da jaje ŭ Akłachomu.
Doŭhi čas Marta zastavałasia samastojnaj: sama hatavała ježu i dahladała siabie. Adnak pandemija COVID-19 značna pahoršyła jaje stan. Jana dvojčy pierachvareła na karanavirusnuju infiekcyju, paśla čaho pieraniesła apiarazvalny lišaj i sutyknułasia z praciahłymi nastupstvami COVID-19. Apošnija vosiem miesiacaŭ žyćcia jana ŭžo nie mahła abychodzicca biez «žaleznaha lohkaha» nivodnaj hadziny.
Ź ciaham času sam aparat mocna znošvaŭsia. Niekatoryja jaho detali byli vyrablenyja jašče ŭ 1940‑ch hadach, a śpiecyjalistaŭ, zdolnych ich adramantavać abo zamianić, amal nie zastałosia. Letaś paśla tarnada ŭ domie Liłard źnikła elektryčnaść, avaryjny hienieratar nie spracavaŭ, i jaje muž byŭ vymušany padtrymlivać dychańnie Marty mietadam «rot u rot», pakul nie prybyli ratavalniki.
Marta En Liłard pamierła ŭ apošniuju piatnicu červienia, praz vosiem dzion paśla taho, jak dała svajo apošniaje intervju miascovamu telekanału. Jaje žyćcio stała prykładam vyklučnaj stojkaści čałavieka, jaki, niahledziačy na ciažkuju chvarobu i poŭnuju zaležnaść ad śpiecyjalnaha aparata, zmoh pražyć doŭhaje i nasyčanaje žyćcio.
Ciapier čytajuć
A my vam kazali: «nie dumajcie, što heta kapiejki»! Stali viadomyja źviestki, kolki padachodnaha biełarusy Litvy pieraličyli roznym hramadskim strukturam17
Kamientary