«Ja nie viedaju ničoha bolš strašnaha, čym kachańnie». Pra što havaryła Aleksijevič na Maldzis Feście

13 lipienia ŭ Varšavie prajšoŭ druhi Intelektualny festyval biełaruskaj kultury «Maldzis Fest — 2026». Na im vystupiła nobeleŭskaja laŭreatka Śviatłana Aleksijevič.

Maderatar Maldzis Festu Ryhor Astapienia adrekamiendavaŭ Aleksijevič tak: «Heta toj čałaviek, jakoha nia treba pradstaŭlać našaj siońniašniaj aŭdytoryi». I prapanavaŭ joj spačatku raskazać pra knihu, jakuju jana piša pra biełaruski 2020 hod.

«Zaraz my ŭsie tak raskidanyja pa śviecie i sapraŭdy radyja adno adnamu. My stanovimsia nacyjaj, jakaja nie pavinna ŭpadać u rospač, a pavinna radavacca tamu, što moža niešta sabrać z usiaho śvietu, kab potym pryvieźci na radzimu. Dumaju, nia ŭsie z nas viernucca, — sumna pra heta kazać. Ale heta redki vypadak, kali my adukoŭvajemsia, daviedvajemsia, jak uładkavany śviet. I heta asablivaść našaha žyćcia, jakaja pavinna nie davać nam upadać u rospač», — kaža Śviatłana Aleksijevič.

Pavialičyć

Jana pryznałasia, što mieła nieaściarožnaść paśla svajoj 30— hadovaj pracy nad knihaj «Čas sekand-chend» skazać pra «kaniec čyrvonaha čałavieka».

— Ciapier ja pavinna pryznać, što hetaha nia zdaryłasia. Čyrvony čałaviek siadzić u Kramli, čyrvony čałaviek stralaje pa Ŭkrainie. Z adnaho boku, my žyviem siarod idejaŭ, jakija pamirajuć, ale, ź inšaha boku, hetyja idei niebiaśpiečnyja, jany jašče žyvuć.

Treba pahladzieć, što z hetym čyrvonym čałaviekam adbyvajecca, jak jon sychodzić z historyi. Vy, napeŭna, pamiatajecie, jak u 1990‑ia my spadziavalisia, što padzieńnie kamunizmu abyšłosia małoj kryvioju.

Pišučy novuju knihu, ja sustrakajusia ź ludźmi 2020 hodu, z tymi, dla kaho 2020‑y staŭ hodam pieraacenki, abudžeńnia, a taksama pradumvańnia, što z nami adbyłosia. Ja sustrakajusia ź ludźmi, jakija chadzili na maršy. I ja chacieła, kab było pieraasensavańnie — navošta heta z nami adbyłosia. Mnohija musili źjechać i žyć u novaj krainie, pačynać žyćcio z nula. Emihracyja — heta ciažka, ludziam davodzicca kuplać videlcy-łyžki, palito i navat novaha kata zavodzić, bo svoj zastaŭsia ŭ babuli.

Jak kazała adna z maich hierainiaŭ, «ja pračynajusia z dumkaj pra toje, dzie maja radzima, i zasynaju z takoj ža dumkaj. A ŭ vychodny idu da drotu na miažy i hadzinami hladžu na rodnyja lasy, pali…» Chtości z bolšaj lohkaściu, zdolnaściu moža pačać novaje žyćcio.

Ale heta składany dośvied, — kaža Śviatłana Aleksijevič, jakaja sama ŭžo bolš za 5 hadoŭ vymušana žyć u emihracyi.

«Mianie nazyvajuć «piśmieńnikam katastrof», z čym ja absalutna nia zhodnaja»

Jak sama piśmieńnica aceńvaje, što adbyłosia ŭ 2020‑m — heta była pieramoha ci paraza? — zapytaŭsia u nobeleŭskaj laŭreatki maderatar Ryhor Astapienia.

«Ja nia dumaju, što heta była paraza. Ja heta adčuvaju jak šlach, ciažki šlach. Ale nia treba bajacca jaho. Kali mnie kažuć, što paśla 2020 hodu žyćcio pastaŭlena na paŭzu, ja nie pahadžajusia. Toje, što adbyvajecca siońnia, zaraz, — heta taksama žyćcio. Prosta treba vučycca ŭ ludziej, što navokał — u Polščy, Niamieččynie, Francyi i h. d. Usie my nazapašvajem hety novy dośvied.

Mnie było składana pisać «Čas sekand-chend», bo nia tak časta rujnavalisia imperyi. Ja nia pamiataju knih, dzie heta było apisana i kab byŭ apisany dośvied ludziej, jakija tak byli raskidanyja pa śviecie… Jak nie chapaje hetych słovaŭ dla novaj knihi!» — pryznajecca piśmieńnica.

Ryhor Astapienia kaža, što ŭ 14 hadoŭ pračytaŭ «Čarnobylskuju malitvu», krychu paźniej — usie astatnija knihi Aleksijevič. I pierakanaŭsia, što značnaja častka biełaruskich knih, u tym liku i jaje, i Vasila Bykava — pra bol, smutak, pakuty. I kali hadoŭ siem tamu pačuŭ, što jana piša knihu pra kachańnie, byŭ ździŭleny: «Kachańnie nia naša, nam treba štości strašniejšaje. Kachańnie nas nie vyznačaje. Ci sapraŭdy nas vyznačajuć katastrofy i ci moža być niejkaja kniha z ščaślivym kancom?» — zapytaŭsia jon.

— Ja nia viedaju ničoha bolš strašnaha, čym kachańnie (zala hučna zaśmiajałasia i doŭha plaskała). Kachańnie strašniejšaje za vajnu, strašniejšaje za Čarnobyl. Bo ty źnikaješ uvieś, adbyvajecca krušeńnie ciabie ŭsiaho. Ja nia ŭpeŭnienaja, što ja napišu knihu pra kachańnie. Bo ciažka damahčysia ad čałavieka, kab jon raskazaŭ pra kachańnie da kanca. Asabliva ad mužčyn. Žančyny bolš znachodziać dla hetaha słovaŭ. Heta jak chvala ŭ mory: prychodzić takaja mocnaja, pryhožaja — i źnikaje.

Mianie nazyvajuć piśmieńnikam katastrof, z čym ja absalutna nia zhodnaja. Choć vy majecie racyju: naša historyja — heta historyja katastrof. Bo nacyja ŭvieś čas padzielenaja. Z adnaho boku, spakusa svabody, ź inšaha — spakusa niesvabody.

Čamu ja zajmajucsia hetaj temaj? Mnie padabajecca čałaviek u katastrofie. Padabajecca čałaviek kala śmierci. Moj hieroj uvieś čas tančyć kala śmierci («U vajny nie žanočy tvar», «Cynkavyja chłopčyki», «Čarnobylskaja malitva», «Čas sekand-chend»).

Tamu ŭ maich knihach čałaviek dobra havoryć, bo jon kala śmierci, jon nibyta padymajecca na dybački, jon u poŭnaj stupieni pakazvaje, na što zdolny.

U nas było 30 hadoŭ svabody — dakładniej, niesvabody. Kali my mahli stać inšaj krainaj i kali minułaje dahaniała nas i ŭvieś čas źviazvała nas pa rukach i nahach. A ŭ nas nie chapiła sił rasputać nohi.

«Kab daviedacca praŭdu, ja sama pajechała ŭ Afhanistan»

Aktorka Kupałaŭskaha teatru Kryścina Drobyš taksama pračytała ŭsie tvory Aleksijevič, bo načytvała aŭdyjoknihi. Jana ŭspaminała, jak natknułasia na askiepki infarmacyi pra spektakl «Cynkavyja chłopčyki» ŭ Kupałaŭskim na pačatku 1990-ch. Była tolki publikacyja pra sud u «Viačernim Minsku» — z pazovam źviarnulisia maciarki tych samych «Cynkavych chłopčykaŭ». Kryścina Drobyš paprasiła ŭzhadać tuju staronku historyi.

— Kniha «Cynkavyja chłopčyki» prapanoŭvała zusim inšy varyjant taho, što my robim u Afhanistanie, u Afrycy. Kab daviedacca praŭdu, ja sama pajechała ŭ Afhanistan: adna reč — pisać pra vajnu na adlehłaści, inšaja — bačyć, jak było papraŭdzie. Vyjaviłasia, ludzi tak lohka zabivajuć i pamirajuć!

Režyser Valery Rajeŭski zrabiŭ spektakl, i niadrenny, my byli adnadumcy. Ale ŭ hety čas byŭ sud nad knihaj. Tady byli vielmi mocnyja «Sajuzy veteranaŭ-afhancaŭ», veteranaŭ vajny…

Kala budynku sudu źbiralisia ludzi i kryčali tym žančynam: «Vy druhi raz zdradžvajecie svaim dzieciam».

U adnaho «afhanca» ja zapytałasia: «Navošta ty pajšoŭ na tuju vajnu?» — «A mnie paabiacali ladoŭniu…», — adkazvaje jon. Ničoha ŭ krainie nie było. Ułada hetym karystałasia i kuplała ludziej. Ale niekatorych nia treba kuplać, jany sami jeduć vajavać. Ja razmaŭlała z adnym takim: «Navošta ty jedzieš vajavać va Ŭkrainu?» — «Nie lublu chachłoŭ», — adkazvaje.Śviatłana Aleksijevič, archiŭnaje fota

Jość ludzi adnaho času i ludzi inšaha času. Vystupała niejak ja pierad ajcišnikami — 500 čałaviek budučyni ŭ zali. I jość ludzi inšaha času.

Była adna žančyna, jakaja tak nienavidzieła tych, chto vychodzić na maršy! Jana vyciahnuła vyvarku i vyliła z balkonu na ludziej. Tak było i ŭ revalucyju, i ŭ vajnu.

Nia viedaju, jak vy, ale ja zapomniła 2020 hod pryhožym. Pamiataju, jak dziaŭčyna nie dała siabie prynizić i sama pajšła z AMAPaŭcam da aŭtazaku. Pamiataju, jak dziaŭčaty daryli kvietki AMAPaŭcam. Nichto nie paliŭ šyny, nie było dymu, nichto nia braŭ poštu i telehraf. My prapanavali inšy varyjant supracivu — varyjant hodnaści.

«Pamiataju, mianie vyklikaŭ cenzar: «Ty što, Remarka načytałasia?»

Napiaredadni vystupu piśmieńnicy na Intelektualnym festyvali biełaruskaj kultury «Maldzis Fest — 2026» źjaviłasia navina, što knihu Śviatłany Aleksijevič «Sto cytataŭ na Svabodzie» ŭ Biełarusi pryznali «ekstremisckim materyjałam». U Śviatłany zapytalisia, jak jana staviccca da takoj acenki dziaržavaju nielajalnych tvorcaŭ i jak uvohule staviccca da cenzury.

— Hady dva tamu źjaviłasia infarmacyja, što maje knihi praviarajuć na «ekstremizm». A potym zamaŭčali: moža, znajšoŭsia niejki razumny čałaviek, jaki skazaŭ, što my budziem śmiešna vyhladać uva ŭsim śviecie. Zaraz znajšli inšy sposab — maje vystupleńni na Radyjo Svaboda pryznali «ekstremisckimi».

Da cenzury ja staŭlusia drenna. Knihu «Ŭ vajny nie žanočy tvar» try hady nie drukavali. Pamiataju, mianie vyklikaŭ cenzar: «Ty što, Remarka načytałasia?» Abvinavačvaŭ u «naturaliźmie». Siońnia ŭsio praściej, bo dyktatura zaŭsiody praściejšaja.

Što jany chočuć? Jany chočuć ŭłady nad nami, nad našym rozumam, nad našym ducham. Zmahajucca z knihami. Čamuści ŭ nas u Biełarusi niama «inaahientaŭ», jak ŭ Rasiei. Dumaju, chutka źjaviacca. Heta forma baraćby z budučyniaj. Siońnia jany prarvalisia napierad. Kožnamu treba vybrać svoj šlach. Ja vybiraju bok śviatła — heta bok budučyni.

— Jak vyžyvać u buru? Iści napierad? Abo zastacca i pieračakać? Čaho nie chapaje «ludziam śviatła», kab pavysić svaje šancy i vybracca žyvymi, uźniacca na viaršyniu?

— Žyć prymityŭna praściej. U bolšaści ludziej niama siłaŭ, niama babulaŭ-baćkoŭ, jakija skazali b, što treba vybirać bok śviatła. A žyćcio — heta vybar.

U mianie baćka byŭ kamunistam. Ale dziŭnym kamunistam. Jon ličyŭ, što sama ideja była klasnaja, ale jaje sapsavali. Jaho siabry byli dobryja ludzi (ja nikoli nie karystajusia słovam «savok», bo nie mahu nazvać «saŭkom» svajho tatu). Kali ja pryjechała z Afhanistanu i stała apaviadać, što ja tam bačyła, — jon siadzieŭ i płakaŭ. Heta nia byŭ prosty čałaviek. Ideja kamunizmu ŭpała — choć jaje padtrymlivali i dobryja ludzi… I z 20 miljonaŭ kamunistaŭ chto staŭ na jaho abaronu? Adzinki.

Ty chočaš hodnaha žyćcia, ty nia chočaš być rabom. Ja niejak spračałasia ź Viktaram Babarykam, jaki kazaŭ, što «ruskija — raby, a biełarusy — nie». U nas prosta bolš eŭrapiejskaha nazapašana. Voś Uładzimier Arłoŭ piša, što ŭ nas było Mahdeburskaje prava. Ale Maskoŭskaje kniastva pastajanna napadała i zabivała biełaruskich mužčyn. Była katastrofa, trahiedyja dla Biełarusi. Mahčyma, tamu, budučy «pad susiedam», jaki nie daje nam być samimi saboj, u nas dahetul šmat prablemaŭ. I ŭ 2020‑m Pucin skazaŭ, što «my Alaksandra Ryhoraviča nie pakiniem sam-nasam, my jamu dapamožam».

Ale dośvied 2020 hodu zastaŭsia ŭ nas. Ludzi ŭ Biełarusi maŭčać, ale jany dumajuć, jak i my. Jany nie zmahli źjechać z roznych pryčyn. «Naš duch nie źmianiŭsia, my dumajem pra toje samaje. Ale pakul my nia možam havaryć», — pryznaŭsia mnie adzin čałaviek ź Biełarusi.

«Nianaviść nikoha nia vyratavała»

Ci treba stavić pytańnie pra nacyjanalnaje prymireńnie, ci treba pačać razmaŭlać ź ludźmi ŭ Biełarusi, jakija, mahčyma, nienavidziać tych, chto pratestavaŭ u 2020-m? Ci maje piśmieńnica niejki recept nacyjanalnaha prymireńnia?

— Hetyja słovy ja pačuła, kali pramaŭlaŭ u sudzie Aleś Bialacki. Ja prosta ŭzdryhnuła ad jahonaha apošniaha słova, kali čytała, bo heta byli i maje dumki. Jon skazaŭ, što «my nievialikaja nacyja, ź vialikimi stratami. I my pavinny być razam, nie pavinny padzialacca». Ciapier Aleś bolš žorstka pramaŭlaje, a tady tak skazaŭ.

Mahčyma, heta nia vielmi dakładnaje słova — prymireńnie. Treba, kab my pačali razmaŭlać adno z adnym, pakul nia viedaju, u jakoj formie. Ale ja zhodnaja z hetaj dumkaj. My nie pavinny iści na prymireńnie.

My pavinny prapanavać varyjant dyjalohu. My pavinny razmaŭlać z tymi baćkami, jakija nas čakajuć, z tymi dziećmi, jakija tam zastalisia. Jany čakajuć i jany chočuć z nami havaryć. Ja dumaju, što zanadta paciarpieła Biełaruś. Było šmat kryvi i strataŭ, było i ŭ vajnu, i, jak mnie kazała adna žančyna pra «archipelah Hułah»: «Taki byŭ chapun, usich mužčyn pachapali». Pra toje, jak habrejaŭ źniščali, mnie ludzi apaviadali. Z habrejami była inšaja kraina. I ciapier źjechali vielmi mocnyja, cikavyja ludzi. I, mahčyma, tut jany nie raskryjucca, jak mahli b raskrycca tam.

Ja chaču patłumačyć u novaj knizie pra toje, chto my takija. My biazdomnyja, ale nia tyja, chto kapajecca ŭ śmietnicach… Chto my, što my — treba tłumačyć. My ŭsie chacieli zrabić našaj krainie lepš, my na baku dabra i pieramien. Ja taksama za razmovu. Za sumlennuju razmovu. Nia dumaju, što Łukašenka zachoča z nami havaryć. Ale nianaviść nikoha nia vyratavała. Vyratavała kachańnie.

• 6
• 0
• 0
• 1
• 0
• 0
• 0
• 1