Viktar Muchin. Vajskovyja mohiłki: “Tut maršały nacyi śpiać”

 Vajskovyja mohiłki:
“Tut maršały nacyi śpiać”

Mohiłki na ciapierašniaj vulicy Kazłova ŭ Miensku paŭstali ŭ 1840-ja hady jak miesca pachavańnia žaŭnieraŭ, pamierłych u haradzkim vajskovym špitali.

Da 1915 hodu mohiłki, jak i carkva Alaksandra Nieŭskaha, naležali vajskovamu viedamstvu, a paśla tolki byli pieradadzieny miestu. Ad siaredziny 1950-ch na Vajskovych mohiłkach ludziej nie chavajuć – kłady apynulisia ŭ centry stalicy. Zrešty, i da taho času na Vajskovych mahli pachavać nia kožnaha – za savieckim časam heta byŭ nekropal dla partyjnych, kulturnych i hramadzkich dziejačaŭ, a da 1917 h. tam chavali pieravažna vajskoŭcaŭ dy ichnych siamiejnikaŭ. Ciapier mohiłki naležać Specyjalnamu kambinatu kamunalna-pobytavaj absłuhi, padparadkavanamu Ŭpravie pradpryjemstvaŭ kamunalnaj absłuhi Mienskaha harvykankamu – zusim nie ramantyčna na pieršy pohlad. Ź siaredziny mohiłki vyhladajuć inakš – siam-tam zaniadbanyja. Ale ŭsio ž jany — vieličny pomnik minuŭščynie.

Jašče ŭ 1920-ja byŭ pastaŭleny pomnik na mahile Ivana Pulichava, jaki, vykonvajučy prysud padpolnaje revalucyjnaje arhanizacyi, razam z Alaksandraju Izmajłovič padrychtavaŭ i 27 studzienia 1906 h. ździejśniŭ zamach na mienskaha hubernatara P.Kurłova, kali toj išoŭ na nabaženstva ŭ Pietrapaŭłaŭski katedralny sabor na ciapierašnim placy Voli. Pulichaŭ za heta byŭ publična pakarany śmierciu, a jahonaje cieła kolki dzion visieła na bramie Piščałaŭskaha zamku. Izmajłovič vysłali na katarhu. Pavodle ŭspaminaŭ Antona Łuckieviča, Izmajłovič u 1905 hodzie była suviaznoju miž partyjaj eseraŭ i Biełaruskaju Sacyjalistyčnaju Hramadoju. Kantaktavaŭ ź biełaruskimi sacyjalistami j sam Pulichaŭ.

Amal roŭnieńka praz sorak hod pa zamachu na mienskaha hubernatara 3 studzienia 1946 h. na placy Voli adbyłasia trahiedyja – u časie navahodniaha karnavału ŭ budynku staroha Haścinaha dvara ŭ połymi zahinuła 27 čałaviek, pieravažna moładź. Pomnik hetym maładym achviaram staić źleva ad uvachodu na prysady, što viaduć ad vulicy Kazłova da Čyrvanazornaj. Cikava, što na pomniku pamyłkova vybitaje imia adnaje žančyny, što jašče j dahetul žyvaja – dumali, što zahinuła. Jana nie pratestuje…

Spačyvajuć na mohiłkach taksama judziei: Iosif Natanovič Šnitman, Chaim Davidovič Aler, Załman Šmujłov Hinzburh…

Na pomniku katalički nadpis zrobleny na paŭpolskaj movie: Stanisława z Szabłowska Czeladzinska. Zyła lat 34. Zm. 30 wrzesnia 1934 r. Pam. meża, dzieci i matki — mahiła dahledžanaja, stajać kvietki.

Byvajuć i takija nadpisy: Jevdakija, Arłovskaja, Kazłovskaja… Abo: Kamluk Adela Antonovna. 1880—1946. Pamiať ot dietiej i vnukov.

Pakinuła na mohiłkach svoj śled i apošniaja pałavinistaja biełarusizacyja – heta dźviuchmoŭny armianska-biełaruski pomnik-kryž, nadpis na jakim paviedamlaje: Achviaram ziemletrasieńnia ŭ Armienii ad Minskaha armianskaha tavarystva.

Biełaruskija nadpisy spatykajucca na mahiłach, zdajecca, nikomu, aproč svajakoŭ, nie viadomych ludziej. Voś spačyvajuć utraich: Hančaryk Viera Paŭłaŭna (1943—1945), Hančaryk Mikałaj Fłoravič (1903—1941), Hančaryk Fłor Michajłavič (1873—1939) — ichnyja imiony dublujucca pa-rasiejsku na tablicy, prymacavanaj da aharodžy. Hetkich dublavanych nadpisaŭ traplajecca jašče niekalki na ŭsim nekropali. Jość i ekzotyka: Abraša Omierovič (Aleś Lipnievi). Člen Leninskoho Komsomoła. Um. 31 marta 1933 h. Čamu tolki hod śmierci i hety dziŭny ci to biełaruski, ci to ŭkrainski pseŭdanim? Takich nadmahillaŭ niamała na Vajskovych — biaz daty narodzin… Maksim Łužanin kaža, što pad hetym pomnikam sapraŭdy spačyvaje biełaruski paet žydoŭskaha pachodžańnia Aleś Lipniovy, baćka jakoha pracavaŭ na pačatku 1930-ch hadoŭ dyrektaram adździełu Biełaruskaje dziaržaŭnaje biblijateki ŭ Domie ŭradu.

Źleva ad hałoŭnaha ŭvachodu na Vajskovyja mohiłki – pachavańnie Ŭsievałada Ihnatoŭskaha (1881—1931). Spačatku tam u 1932 h. byŭ pastaŭleny hranitny pomnik, što zachavaŭsia dahetul. Kažuć, la hetaje śviatoje miaściny ŭ apošniuju niamieckuju akupacyju źbiralisia chłopcy j dziaŭčaty z Sajuzu Biełaruskaje Moładzi. Na 110-ju hadavinu z dnia naradžeńnia praf.Ihnatoŭskaha jahonaja mahiła była ŭparadkavana, abkładziena hranitnymi plitami, da staroha pomnika byŭ dałučany novy z skulpturnym partretam i nadpisam: Pieršy Prezident Biełaruskaj akademii navuk. Narkom aśviety BSSR. Mahiła aharodžana, chacia daŭno jaje nie prybirali: stajać pažoŭkłyja kvietki, stary vianok, lažyć apałaje liście...

Tutsama spačyvaje Alaksandar Čarviakoŭ. Pra trahičnuju śmierć Čarviakova piša Jury Stukalič u knizie “My dojdiom!” (Ńju-Jork, 1975): “...16 červienia 1937 hodu ŭvieś staličny Miensk strasianuŭ adzinočny streł u Domie ŭradu. Staršynia Centralnaha vykanaŭčaha kamitetu BSSR Alaksandar Čarviakoŭ, pakinuŭšy pasiedžańnie plenumu KPB, dzie pavodle biezapelacyjnych dyrektyŭ z Maskvy tahačasny sakratar partyi skinuŭ na jaho niezasłužanyja abvinavačańni, prajšoŭ u svoj kabinet i tam skončyŭ žyćcio samahubstvam. Chacia jaho chavali ŭ niefarbavanaj trunie, — pachavalnaja pracesija, u jakoj byli tysiačy ludziej, pieratvaryłasia ŭ maŭklivuju palityčnuju demanstracyju. Jahonuju amal zusim źnikłuju mahiłu (...) biełarusy ŭ časie vajny adšukali i ŭznavili, tolki naŭrad ci jana hetak dahledžana ciapier, jak tady”. Nakolki dakładny aŭtar — ciažka mierkavać, bo kniha “Miensk” z “Zboru pomnikaŭ historyi i kultury Biełarusi” paviedamlaje, što steła na mahile Čarviakova pastaŭlena jašče ŭ 1938 h. Pra heta śviedčać i ŭspaminy sučaśnikaŭ. Ale mahiła nasamreč vyhladaje zakinutaj — jana hublajecca siarod nieprykmietnych pachavańniaŭ u siaredzinie mohiłak. Niadaŭna na joj źjavilisia vianki ad svajakoŭ, pa-rasiejsku. I na pomniku napisana: Vydajuŝijsia partijnyj i hosudarstviennyj diejatiel, Priedsiedatiel CIK BSSR Čierviakov Aleksandr Hrihoŕjevič. 1892—1937. Navat miortvaha pieršaha biełaruskaha nacyjanał-kamunista ŭšanavali na čužoj movie, rasiejskaja šylda visić i na domie, dzie žyŭ “prezydent” BSSR. Zrešty, i dbać pra biełaruskija pomniki nie było kamu. Chacia jašče žyvie dačka ŭsiebiełaruskaha starasty — rasiejskamoŭnaja, nia rodnaja jamu, a žončyna, ad jejnaha šlubu z kaleham Čarviakova ź Biełnackamu Ŭładzisłavam Skarynkam. Čarviakoŭ nia mieŭ svaich dziaciej…

Źleva ad mahiły A.Čarviakova znojdziecie nievialičkaje pachavańnie z hranitnym pomnikam. Na im nadpis: Pianerka Hala Vajtenkava. 14 krasavika 1919 — 14 kastryčnika 1929. Mahiłka nie aharodžana, nie dahledžana.

Kali kiravacca ŭ paŭnočna-zachodni bok Vajskovych mohiłak, vyjdziecie da mahił pieśniaroŭ. Janku Kupału pomnik pastavili ŭ 1971 h. — pad čatyrochmetrovaju betonnaju plitoju siadzić na łaŭcy bronzavy paet. Kupalicha, ciocia Ŭładzia, spačyvaje pad marmurovaju plitoju z bronzavym bareljefam. Ale nie šukajcie pobač mahiły Kupałavaj maci — heta treba viartacca ŭ bok carkvy. Maci Kupały pieražyła syna na dva dni. Mistyka?.. Pamierła Bianihna Łucevič (Vałasievič) u akupavanym Miensku 30 červienia 1942 h., chavała jaje biełaruskaje hramadztva stalicy. Kupałaŭ popieł z Maskvy ŭ Miensk viarnuli tolki praz dvaccać hadoŭ – u 1962-m. Mahiła Kupałavaj maci dahledžanaja — čorny marmurovy pomnik, załatyja słovy: “Naŭčyŭsia ja słoŭ biełaruskich ad maci…”.

Kołasaŭ pomnik pastaŭleny ŭ 1970 h., hałava klasyka ŭ toŭščy hranitu ŭražvaje svajoj vieličeznaściu. Ale jaki krasny pomnik pastaviŭ Kołas svajoj žoncy Maryi Mickievič! Zair Azhur vyštukavaŭ dvuchmetrovy ŭsiečany abelisk, uviančany urnaju, ź jakoje spadajuć hirlandy kvietak. Na roŭniadzi abelisku — medaljon z partretnaju vyjavaju niabožčycy. A sam pomnik staić na placoŭcy, da jakoje źnizu viaduć prystupki.

Ciapier vierniemsia nazad, u staruju čaścinu nekropalu. Zbočyŭšy ad hałoŭnaha ŭvachodu naprava, prajšoŭšy tryccać metraŭ, trapim da miesca, dzie biełaruskija mahiły mieściacca najhuściej. Najstarejšaje pachavańnie: Jazepu Hieranimaviču Vasileŭskamu. 1905—1929 h. Darahomu tavaryšu pa doŭhaj sumiesnaj rabocie na pracoŭnym froncie ad rabočych, rabotnic i słužačych drukarni BDV. Ja.Vasileŭski ŭ svoj čas byŭ viadomy jak vydatny śpiavak u chory Pieršaha Biełaruskaha dziaržaŭnaha teatru pad kiraŭnictvam Uładzimiera Teraŭskaha.

Idziom dalej: Jury Hierasimavič Rudźko. Naradziŭsia 27 červienia 1913 h. Pamior 4 lutaha 1948 h. La mahiły Rudźka jašče adzin biełaruski pomnik: Piśmieńnik Uładzimir Ahijevič. 26.ICH.1910 — 2.Ch.1952. Nastaŭnica Ahijevič Hanna Savična. 23.CHI.1912 — 25.CHI.1994. Napieradzie — ažno šeść biełaruskich steł. Viečnym snom śpić Kuźma Čorny, biełaruski Dastajeŭski. Pavodle śviedčańnia svajakoŭ Čornaha, sam siabie jon nazyvaŭ Nikałajem, a nie Mikałajem, voś ža j na pomniku čytajem: Kuźma Čorny (Ramanoŭski Nikałaj Karłavič) 24.-VI.-1900.h. — 22.-CHI.-1944.h. Na heta jość jašče adno tłumačeńnie — pomnik pastaŭleny ŭ 1947 hodzie, kali navat biełarusaŭ pisali Vładzimirami, Nikałajami dy jašče jak-niebudź. Z hetkim pierajnačvańniem imion my jašče sutykniemsia.

Za Čornym pachavany Paŭluk Trus, a pobač – Kupałava plamieńnica: Nina Julianaŭna Ramanoŭskaja. 12.CHII.1918 — 3.CHI.1956. Tutsama spačyvaje paet Aleś Hurło (1892—1938): u 1909 h. jon pačaŭ drukavacca ŭ “Našaj Nivie”, a z času stvareńnia terminalahičnaje kamisii Instytutu biełaruskaje kultury byŭ jejnym stałym supracoŭnikam, ukłaŭ słoŭnik “Techničnych terminaŭ” — apošni terminalahičny daviednik, vydadzieny da druhoje suśvietnaje vajny (u 1933 hodzie). Jašče adzin biełaruski pomnik: Pietračenia (Aŭłačynskaja) Vacłava Ivanaŭna. 1918 — 1947. Žyła ŭ jaho sercy, pakul jano biłasia — heta stryječnaja siastra zhadanaje ŭžo Niny Ramanoŭskaj.

Vielmi ścipły pomnik na mahile aŭtara słoŭ Dziaržaŭnaha himnu BSSR Michasia Klimkoviča, ale marmur nadmahilla spres pakryty nadpisami: Piśmieńnik Michaś Klimkovič. 21.CHI.1899 — 5.CHI.1954.

My budziem žyć viečna: u słavie naroda,

U kožnym zdabytku, ŭ miaścincy luboj

Jość naša cahlinka, jość naša rabota,

Jak miod jość u kvietcy luboj palavoj.

Razam z mužam pachavana j Maryja Klimkovič.

Zusim u inšaj častcy mohiłak, niedaloka ad taho miesca, dzie spačyvaje Alaksandar Čarviakoŭ, lažyć aŭtar muzyki Dziaržaŭnaha himnu BSSR i RB Niestar Sakałoŭski, jakomu Sajuz kampazytaraŭ BSSR u 1962 h. pastaviŭ dvuchmetrovy pomnik u formie sarkafahu, uviančany skulpturnaju kampazycyjaj, što symbalizuje “baćku-Nioman”.

Šukajučy inšyja biełaruskija mahiły, lepš za ŭsio viarnucca da pomnika Ihnatoŭskamu j rušyć u bok carkvy. Sprava ad ściežki praź piaćdziasiat metraŭ vy ŭbačycie zusim novuju mahiłu: Dalidovič Alaksandr Ivanavič. 15.02.1905 — 10.03.1946. Jadźviha Adamaŭna. 30.11.1910 — 26.09.1999. La samaje carkvy biełaruskija mahiły hetaksama stajać adna pry adnej. Vydatnamu majstru sceničnaha mastactva, zasłužanamu artystu Respubliki, členu CIKa BSSR Vładzimiru Nikałajeviču Kryłoviču. Naradz. 1 listapada 1895 h. Pam. 23 kastryčnika 1937 h. Pastaviŭ pomnik kalektyŭ Biełaruskaha dziaržaŭnaha dramatyčnaha teatra. Sprava ad U.Kryłoviča lažyć Aŭścihniej Mirovič (1878—1952) — dramaturh, aŭtar pjesy “Mašeka”, pastaŭlenaje ŭ 1923 h., mastacki kiraŭnik Pieršaha Biełaruskaha dziaržaŭnaha teatru, kaleha Ŭ.Kryłoviča. Pobač u 1948 h. pastaŭleny pomnik na mahile Valancina Taŭłaja — paeta j aktyvista nacyjanalna-vyzvolnaha ruchu ŭ Zachodniaj Biełarusi. Niepadalok pachavany Eduard Samujlonak, jaki ŭ 1934—39 h. pracavaŭ u redakcyi hazety “Litaratura i mastactva”. Narodny artyst B.S.S.R. Arsen Dzijanisavič Arsenko. 15/ III 1903 – 30/ VII 1945 – salist Dziaržaŭnaha teatru opery j baletu BSSR, vykanaŭca hałoŭnych partyj u operach “U puščach Paleśsia”, “Kvietka ščaścia”. “Michaś Padhorny”, “Alesia”. Pomnik pastaŭleny ŭ 1950 hodzie.

Taja častka mohiłak, što atačaje carkvu, zaŭždy dobra dahledžana: mahiły, navat biezymiennyja j biaz pomnikaŭ, abkładzieny čyrvonaju plitkaju, hetkaju sama, jakoju vykładzieny centar Miensku. Mahčyma, pad adnej z hetych bieznazoŭnych plit lažyć syn Natalli Arsieńnievaj i Franca Kušala — Mirasłaŭ. 22 červienia 1943 hodu ŭ mienskim haradzkim teatry staviłasia pjesa Franciška Alachnoviča “Pan ministar”. Paśla pakazu z nahody hadaviny “vyzvaleńnia Biełarusi ad balšavikoŭ” musiła być uračysta abvieščana pra stvareńnie Sajuzu Biełaruskaje Moładzi. Mienavita ŭ časie ahałošvańnia SBM i adbyŭsia vybuch.

Kube ŭ časie vybuchu ŭ teatry ŭžo nie było. Historyk Jury Turonak miarkuje, što terakt byŭ skiravany mienavita suprać Kube, a arhanizavany jon byŭ hiestapa, jakoje nie zadavalniała palityka haŭlajtera Biełarusi. Śmierć napatkała svaich achviar źnianacku – heta byli maładyja chłopcy j dziaŭčaty.

“25 čyrvienia biełaruskaja stalica vypraŭlała na viečny supačynak achviary balšavickaha zamachu 22-ha čyrvienia ŭ Mienskim Haradzkim Teatry.

Ranicoju adbylisia žałobnyja nabaženstvy ŭ carkvie j kaściole, paśla čaho damaviny ź niabožčykami byli pieraniesienyja ŭ zalu Akruhovaha Kamisaryjatu, dzie a 3-j hadzinie pa paŭdni adbyłasia cyvilnaja žałobnaja ŭračystaść. […]

Paśla adyjhrańnia arkiestraj žałobnaha maršu damaviny achviaraŭ byli vyniesienyja z zali Akruhovaha Kamisaryjatu, kab advieźci ich na miesca viečnaha supačynku.

Darma što błahoje nadvorje, kala budynku Akruhovaha Kamisaryjatu vialikaje zhramadžeńnie narodu, ź jakoha ŭfarmavaŭsia vialiki žałobny pachod, rušačy hałoŭnaj vulicaju da vajskovych mohiłkaŭ. Kažnaja damavina pakrytaja bieł-čyrvona-biełym ściaham i zasypanaja kraskami j viankami», — tak 30 červienia 1943 h. apisvała pachavańnie «Biełaruskaja hazeta». Razam ź Mirasłavam (jamu tady, jak uspaminaje Janina Kachanoŭskaja vyrvała śpinu) nazaŭždy pajšli ŭ toj dzień z žyćcia Andrej Bratko, Kastuś Mokat, Tamara Nasieńnik, Maryja Niehina, Maryja Sabaleŭskaja, Leanid Słaŭnin dy troje niepaznanych... Viadoma, što chavali z kraju (na toj čas) mohiłak, znaku pastavić nie paśpieli...

U 1898 h. u honar pieramohi ŭ rasiejska-tureckaj vajnie 1877—78 h. na mohiłkach była zbudavana carkva-pomnik Alaksandra Nieŭskaha. Unutry bažnicy na kalonach prymacavany marmurovyja plity ź imionami 118 zahinułych u henaj vajnie biełarusaŭ z Kałomienskaha połku j artyleryjskaje bryhady rasiejskaha vojska. Za achviarnikam – pachavańnie z pareštkami viarchoŭnych aficerskich ranhaŭ, a pablizu – dźvie brackija mahiły vojaŭ. Hetaja carkva daŭžej za ŭsie inšyja pravasłaŭnyja śviatyni Miensku była čynnaja za balšavikoŭ – da 1939-ha, kali jaje začynili. Ale paśla taho jak uvosień 1933 hodu bažnica była pieradadziena “abnaŭlencam”, bolšaść viernikaŭ pačała naviedvać inšuju – na Kozyraŭskich mohiłkach, tamu faktyčna śviatynia stajała pustaja ažno da pačatku niamieckaje akupacyi. Adna ź pieršych bombaŭ, što palacieli na Miensk z pačatkam uvarvańnia vojska Treciaha Rajchu ŭ SSSR, 24 červienia 1941 h. trapiła ŭ carkvu, ale nia vybuchnuła. I 28 červienia vierniki sarvali saviecki zamok z svaje śviatyni, a ŭžo 6 lipienia była adsłužana pieršaja liturhija. Ad taho času carkva čynnaja dahetul. Chacia na pačatku 1960-ch ułady źbiralisia znoŭ začynić bažnicu j pieratvaryć jaje ŭ majsterniu trun, ale nastajaciel carkvy protajarej Viktar Biekarovič adstajaŭ śviatyniu.

Chodzić u Miensku šmat lehiendaŭ pra hety staličny nekropal. Adna ź ich — pra stvareńnie “Panteonu Biełarusi”. Nibyta rychtavałasia pastanova Ŭradu pra stvareńnie nekropalu biełaruskich nacyjanalnych i dziaržaŭnych dziejačaŭ. Adny kažuć pra hetuju ideju ŭ kantekście paślastalinskich časoŭ – byccam jaje pachavali paśla źniščeńnia Bieryi. Inšyja zhadvajuć pra jaje ŭ źviazku z vysiakańniem drevaŭ na mohiłkach hadoŭ piatnaccać tamu. Raz-poraz u hazetach raspačynajucca sprečki nakont pieravozu ŭ Miensk pareštak Maksima Bahdanoviča — na Vajskovyja mohiłki, da Kołasa j Kupały.

Najlepš pra značeńnie j nakanavańnie Vajskovych mohiłak napisaŭ, badaj, Ryhor Siemaškievič u svaim vieršy z knihi “Subota”:

“U sučasnym Miensku Vajskovyja mohiłki nie funkcyjanujuć, nie isnujuć u śviedamaści ludziej”, — miarkuje historyk i archivist Vital Skałaban. I z hetym ciažka nie zhadzicca. Balšynia mahił nie dahledžana. La carkvy Alaksandra Nieŭskaha hurtujucca biazdomnyja, vyprošvajuć hrošy, pjuć...

Na Vajskovych mnostva zahadak — i nia tolki bieznazoŭnyja pachavańni, jakich mnoha i na Kalvaryi, i ŭva ŭsioj Biełarusi.

Nibyta mienavita tutaka rasstrelvali paŭstancaŭ 1863 hodu, ale dakładnych śviedčańniaŭ pra heta niama. U knizie “Horad i hody” (Miensk, 1967) Adam Maldzis i Ŭładzimier Karatkievič u artykule “Horad paŭstaje” pišuć, što kalinoŭcaŭ rasstrelvali blizka ciapierašniaha Paštamtu, za kolišnimi žydoŭskimi kładami, jakija mieścilisia ŭ rajonie hatelu “Śvisłač” na skryžavańni vulic Vaładarskaha j Kirava. A dzie tady chavali — niajasna...

Niachaj ža ziamla budzie pucham usim pachavanym na tym nekropali: i pijanercy Hali Vajtenkavaj, i esbeemaŭcam, i ŭsim viadomym i nieviadomym pachavanym, zahinułym i rasstralanym. Pamiatajma dziadoŭ.

Viktar Muchin