Juraś Bušlakoŭ. Čałaviek, padzieleny na dva, — Kandrat Krapiva

 Juraś Bušlakoŭ

Čałaviek, padzieleny na dva, — Kandrat Krapiva

5 sakavika — dzień naradžeńnia čałavieka, pra jakoha ŭ Biełarusi viedaje ci nia kožny. A balšynia, peŭnie ž, nia tolki viedaje pra jaho, ale j prypomnić pry nahodzie niešta ź jahonych tvoraŭ. Za školnaje pary kožny vučyŭsia jahonych bajek, tak što pryhadać choć što, prynamsi zahałovak, možna, zdajecca, biez prablem. Čałaviek, pra jakoha tut mova, žyŭ ledź nia cełaje stahodździe, pakinuŭšy pa sabie niamała znakaŭ jak u litaratury, tak i ŭ cełym u letapisie Savieckaj Biełarusi. I chvalačy jaho, i haniačy, kožny pryznaje maštab hetaj asoby. Havorka, viadoma ž, pra Kandrata Krapivu.

Nia tak daŭno ŭ kupe ciahnika, što jechaŭ z adnaje eŭrapiejskaje stalicy ŭ druhuju, maim susiedam akazaŭsia sympatyčny małady čałaviek z pašpartam małaznanaje ŭ nas dziaržavy Beliz. Pačuŭšy biełaruskuju movu, spadarožnik — emihrant z Rasiei j uładalnik beliskaje turystyčnaje firmy — zahavaryŭ pa-rasiejsku j raskazaŭ mnie pra biełaruski peryjad svajho žyćcia. Vyjaviłasia, što «novy beliziec» za Savieckaha Sajuzu pažyŭ z baćkam-vajskoŭcam hadoŭ dva ŭ Viciebsku, dzie ŭ sadku j paśpieŭ paznać słavutyja Krapivoŭskija bajki. «Dyplamavanaha barana» jon cytavaŭ ź miłaju pryjemnaściu. Z takoju samaju pryjemnaściu pamianionuju bajku cytujuć apošnim časam biełaruskija hazety, choć na toje jość užo inšyja pryčyny.

Satyra Krapivy 1920-ch — satyra zdarovaha čałavieka, talenavitaja satyra biez dazavańnia j ahladki. Nu chiba što ź pieraborami ŭ biazbožnictvie, ale na toje byli dyrektyvy času, a im, jak viadoma, vyklikaŭ Krapiva nie rabiŭ. Naadvorot, zbrojaj satyryka pravodziŭ ich u žyćcio — tak i napisałasia Krapivoŭskaja «Biblija», hłum z Boha j Biblii, paema, jakuju, jak śćviardžaje ŭ sakaviku 2001-ha piśmieńnicki tydniovik «LiM», viedali na pamiać ci nia ŭsie. Voś i davodź, načytaŭšysia «LiMa», što biełarusy — nie narod biazbožnikaŭ. Zrešty, na zaranku 1930-ch ratavacca davodziłasia j apalahietam biazbožnictva. Ratunku šukaŭ i były ŭzvyšeniec Krapiva, kreślačy stvoranaje raniej jahonymi tavaryšami — vinavaciŭ, skažam, Uładzimiera Duboŭku ŭ prychavanaj antysavieckaści j tvorčaść paetavu abviaščaŭ antypraletarskaju. Liŭ, značyć, vadu na młyn balšavickich pahromnikaŭ, u łasku ŭbivaŭsia. A moža, prosta rabiŭ tak, jak jamu pryrodnaja jaho kiemlivaść padkazvała? Kab vyžyć. I kab u pjesach svaich nie zasumniavacca. Ci lohka davałasia heta jamu, čałavieku ź piarom satyryka?

Pryvučany ŭ paru vysiečak da pilnaści, Krapiva na ŭsio zastałaje žyćcio ćviorda asieŭ u kaardynatach balšavickich acenak. Partyja nia zmusiła čakać — pa vajnie daručyła jamu front akademičnaje navuki. Krapiva raspraŭlaŭ plečy — jon byŭ nia z tych ludziej, što chavajuć svaju značnaść. Prafesar Buhajoŭ prypomniŭ dniami, jak chadziŭ byŭ da Krapivy, na toj čas vice-prezydenta Akademii navuk, uzhadniać knižku. Knižku tuju Dźmitry Buhajoŭ napisaŭ pra krapivoŭskija tvory. Pytańnie było ŭ tym, ci ŭpadabaje napisanaje sam aŭtar tvoraŭ. Na ščaście dla Buhajova, akademik knižku da druku dapuściŭ. A kolki ž było tych, čyje pracy verdykt zašoranaha Krapivy pierakreślivaŭ. Pra taki svoj vypadak napisaŭ letaś u «Połymi» naš vydatny filozaf Uładzimier Konan. Razdražniali savieckaha akademika sproby reabilitacyi represavanaj intelihiencyi, jahonych niekali paplečnikaŭ, Hareckaha, skažam, ci Łastoŭskaha.

Ambicyi Krapivy niaredka nia viedali miežaŭ. Apaviadajuć, jak, zredahavaŭšy «Biełaruska-ruski słoŭnik» 1962 h., nia ŭbačyŭ u im svajho proźvišča redaktara piśmieńnik i movaznaŭca Mikoła Łoban. Vykraśliŭšy Łobana, Krapiva ŭpisaŭ siabie. A ŭvohule ŭ pytańniach movy prytrymlivacca «źlićciovych» kampartyjnych ustanovak Krapivu, zdajecca, było najciažej. Dobry znaŭca movy dyj nie pry małoj pasadzie, jon dazvalaŭ sabie bolej, čymsia mnohija jahonyja kalehi ź Instytutu movaznaŭstva, a značycca, bolej biełaruskaha dazvalałasia mieć i movie, vypchnutaj tym časam na peryferyju žyćcia. Chto nia vieryć, chaj paraŭnaje redahavanuju Krapivom u 1960-ch akademičnuju «Hramatyku biełaruskaj movy» z toj, jakuju Krapivovy nastupniki vypuścili ŭ siaredzinie 1980-ch.

Ale j u moŭnych pytańniach žadańnie nie astacca ad kursu partyi niaredka brała svajo. Fiodar Jankoŭski prypaminaŭ u svaich zapisach, jak baraniŭ Krapiva pry rychtavańni Biełaruskaj Savieckaj Encyklapedyi formy imionaŭ na -ij (-yj) (formy, zaŭvažym, niebiełaruskija) — ličyŭ, što tolki jany pavinny zastacca ŭ movie narmatyŭnymi: maŭlaŭ, nie Vasil, a Vasilij. Asadziŭ tady, u siardzinie 1960-ch, Krapivu Piatro Hlebka: «Kandracie, što ž u nas budzie, jak pojdziem za tvajoju prapanovaj. Ad zaŭtrašniaha dnia nia budzie Kandrata Krapivy, a ŭsie daznajucca, što jość Kandracij Krapiva». Nu ŭžo takoha, jasna, Krapiva źnieści nia moh i zaraz ža asieksia.

Kali ŭ 1970-ch partyja čarhovym razam abviaściła pra svoj «kłopat» ab biełaruskaj movie — a kłopat palahaŭ u jaje dalejšaj rusifikacyi až da źlićcia z rasiejskaju — Krapiva vystupiŭ aŭtaram prahramnaha artykułu, dzie z usioj svajoj partyjnaju pryncypovaściu zadaŭ łupcoŭki tym, kamu savieckaja biełaruskaja mova «niedastatkova biełaruskaja». Šmat jakija litaratary nie davali viery — niaŭžo Krapiva sam moh takoje pisać, nie jahonaja ž maniera, nie jahony styl? Pisaŭ — nie pisaŭ, hałoŭnaje, padpisvaŭ. I pa-chłapiečamu kryŭdavaŭ, što ludzi, pišučy pa-biełarusku, užyvajuć słovy, jakich niama ŭ słoŭniku, jaki jon, Kandrat Krapiva, adredahavaŭ. Śmiajaŭsia z hetaha ŭ svaim dziońniku mudry Maksim Tank, dziviačysia, jak heta Kandrat choča ŭsiu leksyku našaje zusim nia biednaje movy źvieści da statysiačnaha słoŭnika.

Voś taki jon, Krapiva, staŭ — z hetym svaim balšavickim imknieńniem strymać biełaruskaje žyćcio pad naparstkam ułasnych ujaŭleńniaŭ i pierakanańniaŭ. Jak mnoha pahublaŭ jon u młynie nialohkaha stahodździa ad siabie kolišniaha — svabodnaha j zdarovaha. Taki voś vychodzić čałaviek, padzieleny na dva, — Kandrat Krapiva.

Ese napisana dla Radyjo Racyja