Kaniec minułaha hodu adznačyŭsia źjaŭleńniem manahrafii Ihara Vałachanoviča, pryśviečanaj antysavieckim rucham u pavajennaj Biełarusi. Daśledavańnie hruntujecca na archiŭnych dakumentach KDB.
Biełaruskija navukoŭcy, jakija zajmalisia historyjaj pavajennaha antysavieckaha Supracivu, navat u časy niezaležnaści mieli prablemy z dostupam da archiŭnych dakumentaŭ. Tamu byli vymušanyja pracavać z uspaminami ŭdzielnikaŭ tych padziejaŭ dy emihracyjnymi krynicami, što škodziła hruntoŭnaści daśledavańniaŭ. Źviestki ž z archivaŭ KDB časam drukavali aficyjnyja historyki j prapahandysty. Publikacyi Ihara Vałachanoviča roźniacca ad ichnych amal poŭnaj adsutnaściu idealahičnych kliše, imknieńniem aŭtara abjektyŭna vyvučać «biełyja plamy» našaj historyi. Choć sam Ihar Vałachanovič — supracoŭnik Centralnaha archivu KDB.
U svajoj knizie jon piša nia tolki pra biełaruskaje antysavieckaje padpolle, ale j pra polskaje, ukrainskaje i litoŭskaje, jakija dziejali ŭ BSSR. Vałachanovič padaje šmat raniej nieviadomych źviestak. Jak, naprykład, pra padpolnuju arhanizacyju «Sajuz baraćby suprać kamunizmu», što da 1951 h. isnavała ŭ byłym Pliskim rajonie (Hłyboččyna). Apošnim jaje kiraŭnikom byŭ siabra Biełaruskaj niezaležnickaj partyi (BNP), pravasłaŭny śviatar Hieorhi Bortnik, rasstralany ŭ žniŭni 1951-ha. U knizie jość i tekst ulotki, napisanaj Raścisłavam Łapickim, jakuju vydrukavała miadzielskaje padpolle ŭ 1948 h. Vyśviatlaje aŭtar i los Mikoły Škialonka — palityka, historyka j publicysta. Ličyłasia, što jon moh zahinuć u Niamieččynie ŭ 1945 h. albo nielehalna dabracca da Biełarusi z metaj udziełu ŭ padpolnaj dziejnaści. Pavodle I.Vałachanoviča, 17 červienia 1945-ha na tajemnaj naradzie aktyvu BNP u Varšavie Škialonak atrymaŭ zadańnie viarnucca ŭ Berlin.
U knizie nie abyšłosia bieź niedakładnaściaŭ. Pišučy pra dziejnaść atradaŭ Aŭhiena Žychara dy Ivana Ramančuka, aŭtar nia zhadvaje pra atrady arhanizacyi «Čorny kot». I ź jaje kamandziram Michałam Vituškam jon abyšoŭsia dosyć aryhinalna — napisaŭ pra jaho nibyta hibiel u studzieni 1945-ha, spasłaŭšysia nie na archiŭ KDB, a na knihu Jaŭhiena Siamaški «Armija Krajova na Biełarusi».
Pišučy pra kolkaść likvidavanych «bandyckich hrupaŭ» i ich udzielnikaŭ u 1943—56 h., Vałachanovič padaje ličby: 1264 hrupy i 16466 čałaviek. Adnak u aficyjnym vydańni «Viestnik KHB Riespubliki Biełaruś» (specvypusk ad 1997 h.) byli inšyja źviestki: «U 1944—53 h. było likvidavana 2138 bandaŭ, jakija naličvali bolš za 30000 čałaviek».
Zrešty, I.Vałachanovič słušna zaŭvažaje, što metady raboty «orhanaŭ» padčas śledztva nie zaŭsiody adpaviadali «pryncypam sacyjalistyčnaj zakonnaści». Mo nie zusim realnuju karcinu adlustroŭvajuć i padadzienyja KDB ličby? Aŭtar nia ŭličvaje, što daloka nia ŭsie partyzanskija farmavańni j padpolnyja struktury byli źniščanyja. Niekatoryja samaraspuskalisia, chtości składaŭ zbroju i zdavaŭsia, inšyja išli na Zachad. Nia piša aŭtar, što suprać antysavieckaj partyzanki ŭ Biełarusi ŭžyvalisia atrutnyja hazy, avijacyja, tanki, «internacyjanalnyja bryhady». Pišučy pra desanty bataljonu «Dalvic» u 1944—45 h., Vałachanovič zhadvaje tolki tyja, udzielniki jakich byli aryštavanyja. Tak, abminuŭ jon i hrupu staršaha lejtenanta Symona Michalčuka, jakaja desantavałasia ŭ 1951 h. i, abjadnaŭšy miascovych «lasnych bratoŭ», dziejała da 1953-ha na Kobrynščynie.
Ale, niahledziačy na chiby, źjaŭleńnie pracy I.Vałachanoviča možna pryvitać dy spadziavacca, što heta tolki «pieršaja łastaŭka». Što śledam źjaviacca inšyja vydańni dy buduć viartać ź niabytu imiony patryjotaŭ, jakija ŭ zmročnyja stalinskija časy zmahalisia za niezaležnaść našaj krainy.
Siarhiej Jorš
Kamientary