Viadomy juryst, były sudździa Kanstytucyjnaha suda Michaił Pastuchoŭ, raspačynaje cykł artykułaŭ, pryśviečanych mahčymym varyjantam kanstytucyjnaj reformy.
Heta — asnovatvornaje pytańnie, bo ad jaho rašeńnia budzie zaležać kirunak kanstytucyjnych pieraŭtvareńniaŭ i ŭ cełym budučynia krainy.
Na dadzienym etapie jość čatyry varyjanty raźvićcia kanstytucyjnaha zakanadaŭstva Respubliki Biełaruś:
1) uniasieńnie źmianieńniaŭ i dapaŭnieńniaŭ u kanstytucyju uzoru 1996 hoda;
2) pryniaćcie tak zvanaj «małoj» kanstytucyi;
3) adnaŭleńnie Kanstytucyi 1994 hoda i ŭniasieńnie ŭ jaje źmianieńniaŭ i dapaŭnieńniaŭ;
4) pryniaćcie novaj kanstytucyi.
Pieršy varyjant — uniasieńnie źmianieńniaŭ i dapaŭnieńniaŭ u kanstytucyju ŭzoru 1996 hoda — mahčymy pry ŭmovie, kali paśla sychodu A. Łukašenki pry ŭładzie zastanucca jahonyja prychilniki.Z metaj zabieśpiačeńnia pierajemnaści ŭłady jany mohuć pahadzicca na niekatoryja kaśmietyčnyja papraŭki (naprykład, pieradać častku paŭnamoctvaŭ ad prezidenta parłamientu, adnavić normu ab dvuch terminach prezidenckich paŭnamoctvaŭ, skasavać śmiarotnaje pakarańnie, zasnavać pasadu ŭpaŭnavažanaha pa pravach čałavieka, zrabić bolš demakratyčnym zakanadaŭstva ab vybarach).
Ź jurydyčnaha punktu hledžańnia zachavańnie dziejańnia «łukašenkaŭskaj» kanstytucyi niedapuščalnaje, bo jaje pryniaćcie pravodziłasia z parušeńniem zakanadaŭstva ab narodnym hałasavańni (refierendumie).
Pryznavać dziejańnie hetaj kanstytucyi — značyć admovicca ad ažyćciaŭleńnia pryncypu padziełu ŭładaŭ, vierchavienstva zakona, pryjarytetu pryncypaŭ mižnarodnaha prava, pavahi pravoŭ čałavieka. U hetym vypadku miarkujecca zachavańnie adzinaasobnaj ułady kiraŭnika dziaržavy i žorstkaj zaležnaści ad jaho inšych dziaržaŭnych orhanaŭ i słužbovych asob.
Druhi varyjant — pryniaćcie tak zvanaj «małoj» kanstytucyi. Tekst hetaj kanstytucyi byŭ padrychtavany hrupaj jurystaŭ, u tym liku i aŭtaram artykuła, napiaredadni prezidenckich vybaraŭ 2006 h. i pryniaty na2-m Kanhresie demakratyčnych sił Biełarusi 26 maja 2007.
Mierkavałasia, što ŭ vypadku źmianieńnia palityčnaj situacyi «małaja» kanstytucyja atrymaje status kanstytucyjnaha zakona pad nazvaj «Ab sistemie i paŭnamoctvach orhanaŭ dziaržaŭnaj ułady, a taksama orhanaŭ miascovaha samakiravańnia» i pasłužyć asnovaj dla raspracoŭki i pryniaćcia novaj kanstytucyi.
Kancepcyja «małoj» kanstytucyi budavałasia na abmiežavańni paŭnamoctvaŭ prezidenta jak kiraŭnika dziaržavy. U toj ža čas u prezidenta zastavalisia dastatkovyja paŭnamoctvy dla ŭpłyvu na inšyja orhany ŭłady, u tym liku na ŭrad i parłamient.
U adpaviednaści z nazvanym dakumientam prapanoŭvałasia adradzić adnapałatny parłamient pad nazvaj «Viarchoŭnaja Rada». Vybary parłamienta pavinnyja byli pravodzicca pa źmiašanaj vybarčaj sistemie: 130 deputataŭ prapanoŭvałasia abirać pa adnamandatnych vybarčych akruhach, a 130 deputataŭ — pa šmatmandatnych vybarčych akruhach na padstavie partyjnych śpisaŭ.
Funkcyi najvyšejšaj vykanaŭčaj ułady ŭskładalisia na ŭrad, jaki pavinien byŭ farmavacca parłamientam i nieści pierad im adkaznaść. U toj ža čas prava ŭniasieńnia kandydatury prem'
Što da sudovaj ułady, to ŭ dakumiencie zamacoŭvałasia sistema ahulnych, haspadarčych i administracyjnych sudoŭ. Sudździ vyšejšych sudoŭ pavinnyja byli abiracca parłamientam pa prapanovie orhanaŭ sudziejskaha samakiravańnia.
Kanstytucyjny sud prapanoŭvałasia pierajmienavać u Kanstytucyjny trybunał u suviazi ź jaho novym statusam i pašyreńniem kampietencyi.
U prajekcie «małoj» kanstytucyi praduhledžvałasia pasada ŭpaŭnavažanaha pa pravach čałavieka, adnaŭlałasia Kantrolnaja pałata Respubliki Biełaruś, zasnoŭvaŭsia novy orhan — Nahladnaja rada pa telebačańni i radyjoviaščańni. Na miescach prapanoŭvałasia adnavić sistemu miascovaha samakiravańnia ŭ vyhladzie vybarnych municypalnych orhanaŭ, vykanaŭčych kamitetaŭ, inšych formaŭ niepasrednaha ŭdziełu nasielnictva ŭ vyrašeńni dziaržaŭnych i hramadskich spravaŭ.
Niahledziačy na pryniaćcie delehatami2-ha Kanhresa demakratyčnych sił Biełarusi tekstu «małoj» kanstytucyi, zastałosia niavyrašanym pytańnie pra toje, jakim čynam realizavać jaje pałažeńni. Akramia taho, z dakumienta vynikała, što «małaja» kanstytucyja źjaŭlajecca dadatkam dziejnaj Kanstytucyi Respubliki Biełaruś.
Viadoma, taki varyjant nielha pryznać apraŭdanym i dapuščalnym. Tym bolš što dla ŭniasieńnia papravak u asnoŭnyja častki «łukašenkaŭskaj» kanstytucyi treba pravodzić respublikanski refierendum, a rašeńnie pa hetym pytańni moža pryniać tolki prezident (jon ža — kiraŭnik dziaržavy).
Tamu ad varyjantu z «małoj» kanstytucyjaj varta admovicca. Jana nie vyrašaje hłabalnych prablem, źviazanych z adnaŭleńniem zakonnaści ŭ krainie.
Treci varyjant — adnaŭleńnie dziejańnia Kanstytucyi 1994 hoda i ŭniasieńnie ŭ jaje źmianieńniaŭ i dapaŭnieńniaŭ — ujaŭlajecca pravilnym, bo adpaviadaje pryncypu pierajemnaści ŭ raźvićci kanstytucyjnaha zakanadaŭstva.
Kali ličyć refierendum 1996 hoda ŭ častcy ŭniasieńnia źmianieńniaŭ i dapaŭnieńniaŭ u Kanstytucyju niezakonnym, to Kanstytucyja 1994 hoda zachoŭvaje svaju lehitymnaść. Pry hetym nie mohuć mieć jurydyčnaj siły i novaŭviadzieńni, pryniatyja na refierendumie ŭ kastryčniku 2004 hoda. Pytańnie pra źniaćcie abmiežavańniaŭ na zajmańnie pasady prezidenta adnoj i toj ža asobaj bolš za dva terminy dla «pieršaha prezidenta» naohuł nie mahło vynosicca na refierendum.
Adnak realizavać hety varyjant budzie niaprosta. Dla hetaha patrebnyja jak minimum dźvie ŭmovy: 1) sychod ad ułady (dobraachvotny ci vymušany) A. Łukašenki i 2) pryniaćcie pradstaŭničym orhanam ułady rašeńnia ab adnaŭleńni dziejańnia Kanstytucyi 1994 h.
Čaćviorty varyjant — pryniaćcie novaj kanstytucyi. Jon taksama całkam mahčymy ŭ postłukašenkaŭski pieryjad. Palityčnyja siły, jakija pryjduć da ŭłady, mohuć pryncypova admovicca ad kanstytucyjnaj spadčyny (jak dobraj, tak i drennaj) i pabudavać sistemu ŭłady na bazie novaj kanstytucyi.
Adnak dośvied kanstytucyjnaha budaŭnictva pakazvaje, što raspracoŭka i pryniaćcie novych kanstytucyj — sprava niachutkaja. Da prykładu, praces padrychtoŭki i pryniaćcia Kanstytucyi Respubliki Biełaruś ad 15 sakavika 1994 hoda zaniaŭ prykładna čatyry hady.
Takim čynam, z prapanavanych varyjantaŭ kanstytucyjnaha raźvićcia Biełarusi samym aptymalnym, pravilnym i zakonnym źjaŭlajecca adnaŭleńnie dziejańnia Kanstytucyi 1994 h. i ŭniasieńnie ŭ jaje nieabchodnych papravak.
Praciah budzie.
Kamientary