Les kryžoŭ

Les kryžoŭ

Tavarystva “Martyraloh Biełarusi” choča, kab na kožnaj kurapackaj mahile byŭ ustanoŭleny kryž

Siabry “Martyralohu Biełarusi” zaklikali hramadzkaść raspačać akcyju ŭstalavańnia kryžoŭ u Kurapatach. Pieršyja kryžy buduć ukapanyja ŭ ziamlu hetaha žałobnaha miesca na Dziady. Pa kolkaści pachavańniaŭ kryžoŭ musić być bolš za šeśćsot. Kurapacki les kryžoŭ musić nahadvać ludziam ab achviarach stalinskaha režymu, što lažać u tych mahiłach, ab tym, jak svaje zabivali svaich...

U Litvie jość hara kryžoŭ, što stychijna paŭstała za 100 hadoŭ na miescy patajemnaha pachavańnia paŭstancaŭ 1863 hodu. Spačatku zabitych insurhientaŭ prosta prysypali piasočkam – kab nia viedali akupanty, nie mahli pa trupach paznać imiony paŭstancaŭ i vyvieźci ŭ Sibir ichnych svajakoŭ. Paśla, z hadami, na miescy sakretnych pachavańniaŭ svajaki, siabry, kachanyja stali stavić kryžy. Vyrasła hara kryžoŭ. 600 kryžoŭ, les kryžoŭ u Kurapatach nahadvali b nam pra strašnyja hady.

Na pytańni karespandenta “Našaj Nivy” adkazvaje siabra “Martyralohu Biełarusi”, staršy navukovy supracoŭnik adździełu archiealohii Instytutu historyi Akademii navuk Biełarusi, kandydat histaryčnych navuk Mikałaj Kryvalcevič.

— Heta vielmi staraja ideja, što Kurapaty pavinny być memaryjalnym miescam. Adnak usie pahadžajucca z tym, što Kurapaty nie pavinny pieratvaracca ŭ memaryjał u savieckim razumieńni hetaha słova. Hetaje miesca pavinna zastacca takim lesam, jaki jon jość siońnia. Inšaja reč, što ŭsie tyja memaryjalnyja znaki, jakija tam uźnikajuć, i kurapacki Kryž, i šylda z nadpisam, i kamiennaja łaŭka, što pastavili padčas pryjezdu Klintana, kryžy abapał darohi, usie hetyja symbali — kurapacki memaryjał. Ale pavinny i sami mahiły niečym paznačacca, bo pakul tolki niekatoryja ź ich bačnyja jak zapadziny ŭ ziamli, jakija zarastajuć kustoŭjem i travoju, a tyja mahiły, jakija rabavalisia vandałami – hublajucca ŭ reljefie paśla ŭsich pierakopaŭ i zasypak. Tamu treba hetyja mahiły paznačyć.

Byli roznyja prapanovy na hety kont – naprykład, ściežački prakłaści da kožnaj mahiły, ale pakul najbolš pryjmalny varyjant – paznačyć ich kryžami, zhodna z usimi tradycyjami. Kryž pavinien być zaŭvažnym, u rost čałavieka. Kali kryžy buduć pastaŭlenyja na ŭsich mahiłach, to Kurapacki les budzie pieratvorany ŭ les kryžoŭ. Heta vielmi istotny psychalahičny momant, bo naviedvalniki buduć sapraŭdy adčuvać, što jany pryjšli na miesca, dzie šmat ludziej lažyć u ziamli. Bo bolšaść ludziej usprymaje hety les tolki pa tym adzinym kryžy i ściežcy. Ludzi nie ŭśviedamlajuć, što les – heta miesca, dzie vialisia rasstreły, što hetaje miesca – śviatoje. Jano musić być napaminam ab tym, što tam adbyvałasia.

My spadziajemsia na šyrokuju hramadzkuju akcyju padtrymki našaje inicyjatyvy, heta nia prosta naviedvańnie kurapackich mahiłaŭ, heta budzie vielmi važnaja akcyja ŭšanavańnia, kali my budziem stavić na Dziady pa niekalki kryžoŭ u hod.

— Chto maje stavić hetyja kryžy? Ci tolki siabry “Martyralohu Biełarusi” i “Chryścijanskaj złučnaści Kurapaty”?

— Ja miarkuju, što ŭsie zacikaŭlenyja ludzi pavinny hetym zajmacca. Jość uzor takoha kryža, i kali ŭličvać jašče toje, što jon pavinien być niečym prapitany, kab daŭžej stajaŭ, a ŭnizie abmazany smałoj, to kožny moža sam zamović ci zrabić taki kryž, prynieści i pastavić jaho razam z usimi na Dziady ci ŭ jaki inšy paminalny dzień. Heta budzie dabračynnym hramadzkim učynkam. Ja miarkuju, što akcyja ŭstanoŭki kryžoŭ pavinna ŭ pieršuju čarhu być hramadzkaj, a nie arhanizavanaj nami.

Ja biaru na siabie tolki funkcyi kaardynatara hetych rabot. Ja byŭ by rady, kab hetym bolš ludziej zajmałasia, byŭ by rady, kali niechta dałučycca da hetaje akcyi. Ja zaŭsiody kazaŭ, što mienš za ŭsio spadziajusia na ŭłady, ja navat bajusia ŭmiašalnictva ŭładaŭ, bo jano pieratvorycca ŭ fars, jak heta zaŭsiody adbyvajecca. Lubaja padobnaja inicyjatyva pavinna sychodzić ad zvyčajnych ludziej, ja navat nikoha nie zaklikaju i nie ahituju, prosta rablu toje, što liču patrebnym zrabić. Kali navat nichto nie dałučycca, ja znajdu mahčymaść zrabić hetyja kryžy, znojducca blizkija mnie ludzi, jakija pojduć i pastaviać hetyja kryžy, jakija pastaviać śviečki, prybiaruć mahiły, pačyściać ściežki i hetak dalej. Ja nia budu źviartać uvahu na toje, jak da hetaha stavicca aficyjoz. Darečy, my peryjadyčna samastojna pravodzim dabračynnyja akcyi pa prybirańni terytoryi i naviadzieńni elementarnaha paradku na Kurapackich mohiłkach. Kožny hod vyvozim pierad Dziadami pa mašynie śmiećcia. Tam pa-raniejšamu ludzi pjuć harełku, palać vohniščy, byvaje, što prosta na mahiłach. Ludzi jašče ŭsprymajuć memaryjały pa savieckaj zvyčcy, praz manumenty, praz formu, jakaja adpaviadaje ich ujaŭleńniam ab memaryjale — asfaltavanyja ściežki, steły z nadpisami... Kali hetaha niama, prosta les — ludzi nie razumiejuć, što hetaje miesca treba šanavać.

Mahiła z kryžam – heta vielmi stały i mocny symbal, jaki ŭsprymajecca adnaznačna. Ja razmaŭlaŭ z tymi ludźmi, što pjuć harełku ŭ Kurapackim lesie, dyk jany kažuć: “Ja nia baču, dzie tut memaryjał, zrabiecie jaho jak Chatyń, tady j budziem šanavać”. Choć hetaje miesca sapraŭdy ŭziataje pad achovu dziaržavy ŭ 1993 hodzie i pryznanaje miescam masavaha zabojstva ludziej. My tady dabilisia hetaha.

— Ci nia mohuć pieršyja kryžy być pastaŭlenyja da Dziadoŭ?

— My nie chacieli b, kab hetaja akcyja adbyvałasia stychijna, kab kožny kali chacieŭ, tady i ŭkopvaŭ kryž, bo nia ŭsie mohuć viedać, dzie hetyja mahiły. Kali my pracavali nad ekshumacyjaj, my zrabili padrabiazny plan, dzie znachodzicca kožnaja zapadzina. Chaciełasia b, kab akcyja adbyvałasia ŭ peŭnyja dni — u paminalnyja dni — na Dziady i na Radunicu, tady heta nabyvaje peŭny palityčny i sakralny sens.

— Uličvajučy, jak prosta vyrabić i pastavić kryž, ci patrebnaja vam niejkaja hrašovaja dapamoha?

— My nie čakajem nijakich fundacyjaŭ, ale, viadoma, srodki patrebnyja — na vyrab, na transpartavańnie. My sami źbiarem hrošy. My ŭžo sabrali peŭnuju sumu, kali budzie treba, jašče źbiarem. Zacikaŭlenyja ŭ materyjalnaj padtrymcy našaje akcyi niachaj źviartajucca pa maim pracoŭnym telefonie (017) 284-13-22.

— Vy zajmajeciesia daśledavańniem Kurapackaha memaryjału z kanca 80-ch hadoŭ. Čamu ideja pastavić tam kryžy pryjšła tolki zaraz?

— Raniej nie było vialikaj patreby akcentavać uvahu na Kurapatach. Dumałasia, što ź ciaham času saśpiejuć niejkija idei ci inicyjatyvy pa ŭšanavańni hetaha miesca. Ale tak zdaryłasia, što z kožnym hodam usio mienš i mienš uvahi addavałasia hetaj temie. Ludzi pacichu zabyvalisia na Kurapaty. Bolš za toje, užo było niekalki sprobaŭ pierahladzieć kurapackuju spravu z adpaviednaj metaj. Dziela palityčnaje kanjunktury — schilić hramadzkaść da dumki, što tam viali rasstreły fašysty j hetak dalej. Heta ŭsio musiła padarvać značeńnie Kurapataŭ u śviadomaści ludziej. Tamu jość patreba aktyvizavać namahańni ŭ hetym kirunku. Kurapaty – heta napamin pra achviary, pra represii, heta samaje strašnaje, što moža zdarycca ŭ hramadztvie. I heta nadzvyčaj aktualna i ŭ naš čas. Mnie padajecca, što mienavita praz takija dziejańni treba padtrymlivać pamiać hramadztva ab hetaj padziei.

— Kolki kryžoŭ źjavicca ŭ Kurapatach na hetyja Dziady?

— Kolki atrymajecca zrabić. Ja dumaju, niamnoha, kali ich try budzie, to j dobra. My nie imkniemsia adrazu narabić sotni kryžoŭ, heta nia maje sensu.

— Ci moža zvyčajny čałaviek, ja, jon, jana, samastojna zrabić ci zamović kryž pavodle eskizu i prynieści jaho na Dziady?

— Viadoma, kali łaska, my takuju dapamohu prymiem z zadavalnieńniem.

— Jaki ŭdzieł u hetaj akcyi “Martyralohu Biełarusi” i “Chryścijanskaj złučnaści Kurapaty”?

— Kali ŭ 1988 hodzie pačaŭ stvaracca “Martyraloh Biełarusi”, u jaho ŭvajšła ŭsia tahačasnaja biełaruskaja nacyjanalnaja elita. Potym jany razyšlisia pa inšych arhanizacyjach i partyjach, ale nichto ź siabie nie składaŭ abaviazku ŭdziełu ŭ “Martyralohu Biełarusi”. Inšaja reč, što z pryčyny biaskoncych pierarehistracyj “Martyraloh Biełarusi” jurydyčna spyniŭ isnavańnie. My isnujem niezaležna ad taho, što adbyvajecca ŭ arhanizacyjna-farmalnaj sfery. Što rabili, toje j robim – infarmacyju źbirajem, za Kurapatami dahladajem.

A z “Chryścijanskaj złučnaściu Kurapaty” my planujem u subotu, 21 kastryčnika, prybrać terytoryju memaryjału ad śmiećcia, tak što achvotnyja niachaj dałučajucca.

— Kolki ŭsiaho kryžoŭ vy planujecie pastavić?

— Pavodle papiarednich padlikaŭ, u Kurapatach znachodzicca bolš jak šeśćsot zapadzin, i ich možna ličyć mahilnymi zapadzinami. Ale mahiłaŭ było jašče bolš, bo častka była źniščanaja darohami, lesapasadkami, hazapravodami… Heta realna, bo heta budzie rabicca kožny hod, bo heta budzie padtrymana, nia budzie padtrymana – to my sami budziem heta rabić. Z hodu ŭ hod.

— Draŭlany kryž – reč nietryvałaja, vandały mohuć lohka jaho źniščyć.

— My viedajem, što heta moža zdarycca, ja tolki spadziajusia, što na kryž ruka nie padymiecca. Symbal kryža ŭsio ž ustrymlivaje ludziej ad hvałtu. Ja navat spadziajusia, što heta dapamoža abaranić mahiły ad vandałaŭ.

Hutaryŭ Andruś Biełavoki