Hałoŭny zakon biełaruskaha žyćcia (Abviaščeńnie Biełaruskaj Narodnaj Respubliki j sprava zmahańnia za Niezaležnuju Biełaruś)

 Uładzimier Lachoŭski

Hałoŭny zakon biełaruskaha žyćcia

Abviaščeńnie Biełaruskaj Narodnaj Respubliki j sprava zmahańnia za Niezaležnuju Biełaruś

Paśla kastryčnickaha pieravarotu 1917 h. pravavaja rasiejskaja systema razburyłasia, na jaje miesca nasoŭvaŭsia balšavizm. Kraj maŭčaŭ dy madzieŭ. Zdavałasia, što niama taje zhurtavanaje siły ŭ narodzie, jakaja zdoleje ŭziać na siabie adkaznaść za los baćkaŭščyny. Ale takaja siła była – Rada Biełaruskaj Narodnaj Respubliki, abranaja na Ŭsiebiełaruskim źjeździe ŭ śniežni 1917 h. Nasamreč, ni Ŭsiebiełaruski źjezd, ni Rada BNR z sučasnaha pravavoha hledzišča nie źjaŭlalisia paŭnavartasnymi pradstaŭnikami biełaruskaha narodu, vybranymi na padstavie ŭsieahulnaha, tajnaha narodnaha hałasavańnia. Hetkaje volevyjaŭleńnie było niemahčymym va ŭmovach permanentnych akupacyjaŭ Biełarusi. Ale Rada BNR na toj čas była adzinym demakratyčnym pradstaŭničym orhanam u Biełarusi, jaki moh vystupać u abaronu pravoŭ svajho narodu, prezentavać jahonyja intaresy ŭ śviecie. Uśviedamlajučy svaju adkaznaść za los Baćkaŭščyny, za jaje budučyniu, 25 sakavika 1918 h. Rada pryniała histaryčny akt pra niezaležnaść. Alaksandar Ćvikievič jomista dy prosta sfarmulavaŭ sutnaść i značeńnie hetaj padziei: “Prava na niezaležnaść razumiejecca samo saboj… akt 25 sakavika nie šukaje dla siabie apraŭdańnia… jon svaim źmiestam zaćvierdžaje praviečnaje prava narodaŭ Biełarusi na volu… Praŭda, dziakujučy aktu 25 sakavika Biełaruś nia stała niezaležnaju dziaržavaj. Ale heta nia źmienšaje nadzvyčajnaj, histaryčnaj vartaści hetaha aktu jak hałoŭniejšaha zakonu biełaruskaha vyzvalenčaha ruchu, usiaho biełaruskaha adradžeńnia. Jon staŭ nie zakonam, praviedzienym u žyćcio, ale staŭ zakonam biełaruskaha žyćcia (padkreślena mnoj. — U. Ł.).”

Historyja BNR znoŭku stałasia aktualnaj naprykancy 1980-ch, kali biełaruskija nacyjanalisty na čale ź Zianonam Paźniakom stvaryli BNF i ŭźniali pytańnie dziaržaŭnaj niezaležnaści. Tady na ŭvieś hołas było skazana, što ŭtvoranaja ŭ 1918 h. BNR była realnaj sprobaj stvaryć svaju nacyjanalnuju dziaržavu. Prychod da ŭłady ŭ 1994 h. revanšysckaha prarasiejskaha režymu i resavietyzacyja krainy zamarudziła praces nacyjanalnaha samaŭśviedamleńnia hramadztva i abjektyŭnaha asensavańnia nacyjanalnaj historyi. Naš abyvatal u svajoj bolšaści dahetul błytaje BNR z BNF. Zadamosia pytańniem: čym ža nasamreč była Biełaruskaja Narodnaja Respublika?

Savieckija padručniki tłumačyli: BNR — “pravakacyja biełaruskaha narodu” z boku nacyjanalistaŭ (zładžanaja niamieckimi i polskimi akupantami, a taksama krainami Antanty), jakija imknulisia adarvać Biełaruś ad “bratniaj” Rasiei. Na pačatku 1990-ch, za karotki čas demakratyzacyi j biełarusizacyi atrymała prava na žyćcio inšaja traktoŭka: BNR — “biełaruskaja dziaržava, utvoranaja ŭ 1918 h.” (“Encyklapedyja historyi Biełarusi”, 1993).

Pačniem z vyznačeńnia terytoryi BNR. Druhaja Ŭstaŭnaja Hramata deklaruje: “Biełaruś u rubiažoch raśsialeńnia i ličebnaj pieravahi biełaruskaha narodu abviaščajecca Narodnaj Respublikaj”. Tym samym śćviardžałasia, što Biełaruś niepadzielnaja i nichto, akramia narodu Biełarusi, nia maje prava viaršyć jahony los i vaładaryć na jahonaj ziamli.

Adnak panavańnie čužyncaŭ na biełaruskaj ziamli praciahvałasia, tamu hety kanstytucyjny pastulat tak i nie pieraŭtvaryŭsia ŭ zakon i zastaŭsia deklaracyjaj pra namiery.

Časavyja absiahi isnavańnia BNR vyklikajuć šmatlikija sprečki. Asobnyja daśledniki abmiažoŭvajuć jejnuju čynnaść 1918-m hodam (studzień—śniežań), kali Rada dy Ŭrad BNR dziejničali ŭ Miensku. U hetym jość peŭnaja lohika. Paśla zvarotu ŭ Miensk balšavikoŭ Rada Respubliki faktyčna pierastała isnavać (apošni raz u poŭnym składzie jana źbiarecca na paru dzion u akupavanym palakami Miensku tolki ŭ śniežni 1919 h.), a jejny Ŭrad staŭ uradam u vyhnańni. Inšyja ličać, što chranalohiju čynnaści BNR treba pašyryć da 1921 h., h.zn. da zakančeńnia polska-savieckaje vajny dy padpisańnia Ryskaje damovy, kali Biełaruś padzialili Polšča i balšavickaja Rasieja. Trecija, jakija siańnia składajuć balšyniu, daciahvajuć jejnuju dziejnaść da 1925 h., kali na 2-j Berlinskaj ahulnanacyjanalnaj palityčnaj naradzie hrupa A.Ćvikieviča likvidavała ŭrad BNR. A možna ličyć hodam źniknieńnia BNR 1943-i, kali pamior Vasil Zacharka, tahačasny jejny prezydent. A čym tady ličyć siańniašniuju Radu BNR na emihracyi – lehitymnym pradstaŭnictvam biełaruskaha narodu ŭ vyhnańni va ŭmovach akupacyi krainy (heta pry 10-hadovym isnavańni Respubliki Biełarusi) ci idealahičnaj asamblejaj, što prezentuje “praŭnuju pierajemnaść dziaržaŭnaj niezaležnaści Biełarusi”?

Adkažam prosta: Biełaruskaja Narodnaja Respublika jak realnaja dziaržava z usimi klasyčnymi atrybutami dziaržaŭnaści ŭ 1918 h. da kanca nia ździejśniłasia. Najbolšyja jejnyja pośpiechi bačnyja na nivie raźvićcia nacyjanalnaj kultury j aśviety, vydavieckaj dziejnaści. Vielmi ścipła vyhladajuć zdabytki BNR u spravie arhanizacyi nacyjanalnaha vojska, realizacyi finansava-ekanamičnych prajektaŭ. Peŭnych vynikaŭ dasiahnuli biełaruskija dziejačy ŭ dyplamatyčnaj čynnaści. Byli ŭtvoranyja dyplamatyčnyja pradstaŭnictvy j kansulaty BNR ŭ Berlinie, Koŭnie, Ryzie, Kapenhahienie, Prazie, Paryžy, Stambule dy inšych eŭrapiejskich stalicach. Dziakujučy namahańniam Kłaŭdzija Duž-Dušeŭskaha, Kastusia Jezavitava, Kuźmy Ciareščanki, Alaksandra Ćvikieviča Biełaruskaja Respublika de-jure była pryznanaja ŭradami Ŭkrainy, krainaŭ Bałtyi (Litvy, Łatvii. Estonii) dy Finlandyi. Realnych nastupstvaŭ u spravie pryznańnia Biełarusi jak subjekta mižnarodnaha prava heta nie pryniesła. Zachodniaja Eŭropa tady, na žal, zastałasia abyjakavaj da hołasu pradstaŭnikoŭ biełaruskaha narodu. Padčas pracy Paryskaj mirnaj kanferencyi ŭ 1919—1920 h. palaki i pradstaŭniki biełaj rasiejskaj emihracyi pieraškodzili delehacyi BNR uziać udzieł u pasiedžańni.

BNR možna charaktaryzavać jak palityčnuju instytucyju, utvoranuju ŭ 1918 h. z arhanizacyjnych strukturaŭ pieršaha ahulnanacyjanalnaha forumu — Usiebiełaruskaha źjezdu 1917 h., jakaja mieła na mecie dasiahnieńnie realnaj niezaležnaści Biełarusi. I chranalahičnaja ciahłaść BNR budzie doŭžycca, pokul zadačy pa budavańni suverennaje Biełarusi zastajucca aktualnymi.

Abjektyŭnyja dy subjektyŭnyja pryčyny pieraškodzili biełaruskaj nacyjanalnaj elicie ŭ 1918 h. damahčysia dziaržaŭnaje niezaležnaści Biełarusi. Adnak u toj čas była sfarmavanaja jaje idealohija. Pavodle Ŭstaŭnych Hramataŭ fundament dziaržaŭnaści budavaŭsia na pryncypach parlamentaryzmu, demakratyčnaha vybarčaha prava j padziełu ŭładaŭ, na asnovie svabodaŭ i roŭnaści dla ŭsich hramadzianaŭ krainy, nie zvažajučy na ichnuju nacyjanalnuju dy kanfesijnuju prynaležnaść. Dla pradstaŭnikoŭ inšych etničnych hrupaŭ abviaščałasia “prava na nacyjanalnuju-persanalnuju aŭtanomiju …roŭnaje prava ŭsich movaŭ narodaŭ Biełarusi”. Pradstaŭniki inšych nacyjanalnaściaŭ brali čynny ŭdzieł u stvareńni Biełaruskaha ahulnaha Domu. Hebrai Mojša Hutman, Samuił Žytłoŭski, Isak Łurje, David Anekštejn, Bruna Miler aktyŭna pracavali ŭ strukturach uradu BNR, a tatary Hasan Kanapacki dy Jakub Jakuboŭski spryčynilisia da stvareńnia biełaruskaha vojska. Jość i całkam advarotnyja prykryja prykłady, kali sami biełarusy varoža stavilisia da idei niezaležnaści. (Ideolah pravych rasiejskich šavinistaŭ, aŭtar “Narodnoj monarchii” Ivan Sałanievič kaliś pisaŭ, što jon “stoprocientnyj biełorus”, ale vychavany nie na niejkim tam Janku Kupału, a na Puškinu j Dastajeŭskim dy vystupaŭ zaŭsiody za “iedinuju Rośsiju”, a nie za niejki tam sojm u Vilni abo Miensku.)

Štopraŭda, lavica ŭ Radzie dy Ŭradzie BNR (pieradusim esery) nie adrakalisia idei budavańnia nacyjanalnaj dziaržaŭnaści na savieckaj asnovie (tak, u kanstytucyjnych aktach BNR pravodzicca ideja skasavańnia pryvatnaje ŭłasnaści na ziamlu). Ichnaja apantanaść idejami ŭstalavańnia ŭ Biełarusi “dyktatury pracoŭnych masaŭ” dy suśvietnaje sacyjalistyčnaje revalucyi adšturchnuła ad ich značnuju častku patryjatyčna nastrojenaha hramadztva, najpierš ź liku zamožnikaŭ. Adnabokaść palityčnaha spektru biełaruskaha vyzvolnaha ruchu pieršaje pałovy XX st., dzie pieravažali sacyjalisty j levyja radykały, idealahičnyja pamknieńni jakich nia mieli surjoznaje alternatyvy z boku pravacentrysckich dy liberalnych partyjaŭ, doŭhi čas škodziła spravie zhurtavańnia adzinaha niezaležnickaha lahieru. A ci razumieli levyja radykały, čaho nasamreč chacieli biełaruskija sialanie, intaresy jakich jany imknulisia baranić? “Naahuł, – pisaŭ adzin ź ideolahaŭ maładoje płyni biełaruskaha nacyjanalnaha ruchu Ryhor Złocki, — treba adznačyć, što na Biełarusi siarod biełaruskich sialanaŭ nie było kamunistaŭ. Ideja kamunizmu čužda dla biełarusa, častkaju praŭda da hetaha pryčasna naša intelihencyja, apynuŭšajasia ŭ trahičnym stanoviščy. Bolšaściu ža nasicielaŭ kamuny źjaŭlajecca bradziačy biełaruski element, vychavany na rasiejskich fabrykach”.

Mienavita pad upłyvam idealohii BNR byŭ idejna razhromleny biełaruskim nacyjanalnym adradžeńniem “zapadnoruśsizm”. Niamała idejnych “zapadnorussov” pierajšli na biełaruskija adradženskija pazycyi (Todar Viernikoŭski, Vasil Rahula, Alaksandar Karabač). Hałoŭnaj pahrozaj biełaruskamu ruchu zrabiłasia idealohija balšavizmu – novaje formy maskoŭskaha imperyjalizmu, jaki niaredka chavaŭsia pad maskaju nacyjanał-kamunizmu.

Apahiejem čynnaści BNR stała pryniaćcie 25 sakavika 1918 h. Treciaj Ustaŭnoj Hramaty, jakaja abviaščała suverenitet Biełarusi j dziaržaŭny razryŭ z Rasiejaj. Važnaju tut ujaŭlajecca prablema pravavoha dy maralnaha vyznačeńnia Aktu 25 Sakavika. Pryniaćcie Sakavickaha Aktu – hałoŭnaja padzieja ŭ historyi Biełarusi XX st. Jejnyja vorahi, učorašnija dy siońniašnija, lamantujuć pra toje, što pryniaćcie aktu pra niezaležnaść Radaju Respubliki ź jurydyčnaha boku było nielehitymnym. Adnak vielič hetaj padziei nie patrabuje idealahičnych zamoŭčvańniaŭ i stvareńnia mitaŭ. Kali analizavać historyju z punktu hledžańnia “lehitymnaści” hetkaha kštałtu, navat ukryžavańnie Isusa Chrysta moža padacca zakonnym, bo taho pažadaŭ natoŭp.

Što ŭjaŭlała ź siabie Biełaruś napiaredadni abviaščeńnia Niezaležnaści? Razburanaja vajnoju haspadarka, bolš za miljon uciekačoŭ na abšarach Rasiejskaj imperyi, adsutnaść hramadzianskaje supolnaści, tryvałych demakratyčnych tradycyjaŭ, denacyjanalizavanaja bolšaść tutejšaje intelihiencyi dy siaredniaje klasy hramadztva, čužarodnaja niebiełaruskaja buržuazija i pradprymalnictva. (Adzin krasamoŭny fakt: pavodle źviestak z 500 ankietaŭ nastaŭnikaŭ siarednich i pačatkovych škołaŭ Viciebščyny, padadzienych u 1918/19 navučalnym hodzie ŭ tamtejšy hubernski adździeł narodnaj adukacyi, tolki 3 čałavieki z apytanych paznačyli svajoju rodnaju movaj biełaruskuju(!). U Miensku, jaki staŭ u toj čas farpostam biełaruskaha vyzvolnaha ruchu, z 200 pedahahičnych pracaŭnikoŭ biełaruskaj movaj pry vykładańni ŭ navučalnaj ustanovie karystalisia ad siły 30—40.)

U sytuacyi, kali niezaležnicki ruch nie nabyŭ jašče “krytyčnaje” vahi, kali ludzki resurs biełaruskaha adradžeńnia byŭ niešmatlikim, biełaruskija nacyjanalnyja dziejačy niaredka ŭ palityčnaj baraćbie pamiž saboj za asabistyja dy hrupavyja intaresy zabyvalisia pra metu svajoj čynnaści. Niamnohija razumieli zhubnaść mižpartyjnych zvadak. Adzin ź lideraŭ Najvyšejšaj Rady BNR Kuźma Ciareščanka pisaŭ svajmu niadaŭniamu apanentu Vacłavu Łastoŭskamu 15 lipienia 1920 h.: “Pavinien być skryty jadziny nacyjanalny front… Nia čas tapier dzialić śviedamych biełarusaŭ na pravych i levych. Usiech nas abjedziniaje ahulnaja meta — niezaležnaść našaje Baćkaŭščyny”. Kali centrysty (sacyjał-demakraty, narodnyja sacyjalisty, chadeki) usio bolš schilalisia ŭ svajoj palityčnaj dziejnaści da šlachu evalucyi, dyk prychilniki levaje radykalnaje płyni (esery i bolšaść sacyjał-federalistaŭ) ratavali za “čystuju liniju” nacyjanalnaje revalucyi. U vyniku, pry kancy 1920 h. raźjadnanaja palityčnaja nacyjanalnaja elita nie była hatovaja ni maralna, ni arhanizacyjna da masavaha ŭzdymu biełaruskaha sialanstva suprać “polskaha pana dy maskoŭskaha kamisara”.“Sialanie ŭbačyli…, — pisaŭ u toj čas Złocki, — usio toje, što niasuć kamunisty — čužoje dla ich, a ŭ kamunie samoj bačyli dla siabie kabału. Voś tut jany i ŭchapilisia za pryncyp samaaznačeńnia. Utvaryłasia takim čynam realnaja apazycyja kampartyi. Rasiejcy-kamunisty spałochalisia hetaj dumki siarod sielan ab “buržuaznaj” niezaležnaści i pajšli na ŭstupki, prypadnosiačy erzac-niezaležnaść z pohladu kompartyi i abjaviŭšy baraćbu pravadyram “buržuaznaj” (narodna-demakratyčnaj) niezaležnaści”. Čaho tak damahalisia biełaruskija revalucyjanery, adbyłosia nasamreč, ale biaź ich. Chto ŭ hety čas siadzieŭ u Varšavie, chto ŭ Koŭnie i Ryzie. Trahizm Słuckaha zbrojnaha čynu i dziasiatkaŭ inšych antybalšavickich paŭstańniaŭ viadomy.

Usio ž, kolki słovaŭ pra “ajcoŭ” BNR. Ivan dy Anton Łuckievičy, uzhadanyja raniej Łastoŭski, Ciareščanka, Duž-Dušeŭski, Jezavitaŭ i Ćvikievič, a taksama Tamaš Hryb, Janka Čarapuk, Vasil Zacharka, Piotra Krečeŭski, Janka Stankievič, Jazep Varonka, Lavon Vitan-Dubiejkaŭski... Jany paŭstajuć pierad nami žyvymi ludźmi, kožny sa svaim ułasnym “ego”, sa svaimi schilnaściami, sympatyjami dy antypatyjami. Časam rabili pamyłki, časam byli nie na vyšyni. Ale ich ciažka papraknuć u adsutnaści lubovi da Baćkaŭščyny, adkaznaści za jaje budučyniu. Jany chvareli sercam za Biełaruś, addavali joj svoj talent i enerhiju. Sučasny rasiejski historyk-”demakrat” Uładzimier Bułdakoŭ pry ŭsioj svajoj “praniknionaści” tak i nie zrazumieŭ sutnaści nacyjanalnaha ŭzdymu “niedziaržaŭnych” narodaŭ byłoj Rasiejskaj imperyi. Za h.zv. “separatyzm” jon cynična nazvaŭ nacyjanalnych dziejačoŭ — biełarusaŭ, ukraincaŭ, hruzinaŭ, pradstaŭnikoŭ inšych narodaŭ — “etnamarhinałami”. Vychavanamu na imperskich tradycyjach, jamu, vidać, ciažka ŭciamić, što hałoŭnaje kreda lideraŭ nacyjanalna-vyzvolnaha ruchu byłych paniavolenych nacyjaŭ Rasiei było j jość nie “rusafobija”, a ideały svabody: dla kožnaha narodu, hramady, asoby, zadačy nie razburalnyja, ale stvaralnyja — budavańnie svajho ŭłasnaha domu. Niekatorych ź ich pa-sapraŭdnamu možna nazvać rycarami vysokaha duchu j svabody. U 1925 h., u čas rasčaravańniaŭ, duchoŭnaha i fizyčnaha źniasilla ŭ lahiery biełaruskich niezaležnikaŭ, tahačasny prezydent BNR Piotra Krečeŭski źviartaŭsia da svaich siabroŭ dy adnadumcaŭ, pakazvajučy prykład dziaržaŭnaj mužnaści j viery ŭ ideały Volnaj Biełarusi: ”Pytajucca, kali ž nastanie hety čas. Usim nadzvyčajna ciažka nasić hetyja pačesnyja tytuły, nia majučy pašany navat ad palityčna dumajučych u Krai kaleh. Tak, ciažka… Ab hetym kožny pavinien byŭ padumać u čas, jak jaho vybirali na peŭnaje stanovišča. Ciapier ab hetym dumać pozna. Treba viedać, što ŭłada — nia radaść i asabisty dabrabyt, a kryž, jaki narod uskładaje na plečy lepšych synoŭ, kab jany zrabili toje, čaho nia moža zrabić narod sam. Nia treba pesymizmu i bieznadziejnaści — treba ćviorda iści da svajoj mety, tady chutčej moža nastupić i kaniec našamu kryžu, jaki my z hordaściu i zadavalnieńniem pałožym u noh vybraŭšaha nas narodu i skažam, što my z čeściu vypaŭnili svoj abaviazak”.