Skaračeńnie nasielnictva – heta narmalna

Užo dziesiać hadoŭ nasielnictva Biełarusi mienšaje. Pamiraje ludziej bolej, čym naradžajecca.

Razhledzim hetuju źjavu bieź pieraduziataści. Ci jość pahroza ŭ tym, što, pry zachavańni ciapierašniaj dynamiki, nasielnictva Biełarusi da kanca stahodździa skarocicca ŭdvaja? Ci zaležyć kamfort pražyvańnia i pośpiech nacyi na suśvietnaj arenie ad kolkaści jaje pradstaŭnikoŭ? Ci mohuć dać efekt dziaržaŭnyja zachady pa rehulavańni naradžalnaści?

Navukoŭcy daŭno vyjavili: čym bolšaja ščylnaść nasielnictva na niejkaj terytoryi, tym nižejšaja tam naradžalnaść. U mnohich bujnych haradach naradžalnaść užo ŭ druhim pakaleńni padaje nastolki, što nie zabiaśpiečvaje ŭznaŭleńnia. Takaja sytuacyja nazirajecca paŭsiudna — ad Ńju-Jorku da Londanu, ad Varšavy da Maskvy. Tak było ŭ staražytnym Rymie. Biez prytoku ludziej zvonku nasielnictva mehapolisu źmianšałasia b udvaja ciaham žyćcia ŭsiaho dvuch pakaleńniaŭ. Horad «usmoktvaje» moładź z vysokaj patencyjnaj naradžalnaściu i mocna źmianšaje jaje (0,7 dački na maci).

Hetaja zakanamiernaść dziejničaje i ŭ Biełarusi. Harady, by «čornyja dzirki», uciahvajuć viaskoŭcaŭ. Ciaham apošnich čatyroch dziesiacihodździaŭ u Biełarusi dola viaskovych kabiet u ahulnaj kolkaści žančynaŭ repraduktyŭnaha vieku (15—49 hadoŭ) skaračałasia na 1% u hod. U 1959 h. ich było 65%, a ŭ 1999 h. — tolki 24%. Adzin Miensk «usmaktaŭ» piatuju častku nasielnictva Biełarusi i pavialičyŭsia za 60 hadoŭ bolš čym u siem razoŭ — ad 240 tys. u 1939 h. da 1 miljona 750 tys. čałaviek u 1999 h.

Pačynajučy z 70-ch kolkaść viaskoŭcaŭ kožnyja piać hadoŭ skaračałasia na 400 tys. čałaviek. Siońnia jany nia mohuć zabiaśpiečyć uznaŭleńnia nasielnictva ŭ miežach usioj krainy, bo sastareli. Siarod ich niedastatkova dzietarodnych maci (tolki 580 tys.). Tamu niapravilna ličyć, što ŭzrovień naradžalnaści padaje, bo ŭsio biełaruskaje nasielnictva stareje. Na siońnia dzietarodnych maci ŭ Biełarusi amal 2,5 młn. — heta bolej, čym u 60—70-ja, i pryblizna stolki ž, kolki ŭ 80—90-ja, kali naziraŭsia pryrost nasielnictva.

Viaskovyja žančyny, pierasialajučysia ŭ horad, pačynajuć naradžać mienš, čym tyja, što zastajucca. Tak, u Biełarusi siarod haradzkoha nasielnictva tolki kožnaja dvaccataja žančyna maje traich i bolej dziaciej (5% ad ahulnaj kolkaści), u toj čas jak u vioscy — kožnaja piataja (20%). Šeść ź dziesiaci žančyn u horadzie majuć adno dzicia ci nia majuć dziaciej naahuł, tady jak u vioscy takich tolki čatyry ź dziesiaci. Čym bujniejšy nasieleny punkt, tym mieniej u im dziaciej na adnu žančynu. Tak, u Miensku hetaja ličba składaje 1,0, u abłasnych centrach — 1,1, u haradach-statysiačnikach — 1,2, u haradach-piacidziesiacitysiačnikach — 1,3, u vioskach — 1,8.

Takija pracesy ŭłaścivyja ŭsioj Eŭropie. Jana mocna abiaźludzieła b, kab nie prytok imihrantaŭ. U krainach z žorstkim mihracyjnym zakanadaŭstvam kolkaść žycharoŭ źmianšajecca. A ŭ Biełarusi mihracyjnyja patoki nie kampensujuć nizkaj naradžalnaści haradzkoha nasielnictva.

Nie kryzys, a stabilizacyja

Źmianšeńnie naradžalnaści nie abumoŭlena paharšeńniem uzroŭniu žyćcia. U biełaruskaj vioscy ŭzrovień žyćcia i raźvićcia infrastruktury nižejšy, a naradžalnaść — vyšejšaja. Z suśvietnaj praktyki viadoma: čym biadniejšaja kraina, tym vyšejšaja ŭ joj naradžalnaść. I naadvarot — čym vyšejšy ŭzrovień VUP na dušu nasielnictva, tym mienšaja kolkaść narodžanych dziaciej na adnu žančynu.

U Biełarusi, jak i ŭ raźvitych eŭrapiejskich krainach, najčaściej sustrakajucca adna-, dvuch- i trochdzietnyja siemji. Siarod siemjaŭ ź dziećmi da 18 hadoŭ adno dzicia majuć 59%, dvaich — 35%, traich i bolej — 6%. Heta aznačaje, što biełarusy znachodziacca na etapie stabilizacyi kolkaści nacyi. My dasiahnuli jaho krychu paźniej, čym Brytanija, Francyja, Niderlandy, ale amal adnačasova z krainami Bałtyi i Skandynavii.

Skaračeńnie kolkaści nasielnictva ŭ Biełarusi, z adnaho boku, abumoŭlena vyčarpańniem mihracyjnych patokaŭ ź siała ŭ horad, jakoje raniej ci paźniej pavinna było zdarycca, a z druhoha boku, moža śviedčyć pra pierachod nacyi ŭ šerah vysokaraźvitych (u razumieńni dastupnaści dla bolšaści nasielnictva haradzkoj infrastruktury i standartaŭ, jakija zabiaśpiečvaje spažyvańnie tavaraŭ raźvitych krain).

Arhumenty skieptykaŭ (kiepskaje medabsłuhoŭvańnie, stresy, adsutnaść pobytavych umovaŭ dla naradžeńnia dziaciej), jakimi jany tłumačać rost śmiarotnaści i źnižeńnie naradžalnaści, zasnavanyja na nehatyŭnym uspryniaćci sacyjalna-ekanamičnych pieraŭtvareńniaŭ u bok rynkavych adnosinaŭ. Arhumenty aptymistaŭ u planie navukovaj abhruntavanaści raŭnaznačnyja. Maŭlaŭ, ciapier za hrošy dastupnyja lubyja medyčnyja pasłuhi j leki, žyćcio va ŭmovach niapeŭnaści i ryzyki — narmalnaja źjava i h.d.

Nie znachodzić paćvierdžańnia i dumka, byccam naradžalnaść padaje dziela paharšeńnia ekalahičnaha stanovišča ŭ krainie. Naadvarot, statystyka śviedčyć, što ŭ rajonach z vysokim radyjeaktyŭnym zabrudžańniem uzrovień naradžalnaści bolšy, čym pa krainie ŭ cełym. Maładyja siemji atrymlivajuć finansavuju dapamohu ź dziaržbiudžetu i zastajucca ŭ «zonie». Samaja nizkaja naradžalnaść — na Viciebščynie, jakaja, jak ličycca, mienš za inšyja paciarpieła ad avaryi na ČAES.

U druku nieadnojčy źjaŭlałasia infarmacyja pra pavieličeńnie kolkaści žančyn z harmanalnymi parušeńniami ŭ zabrudžanych rajonach. Adnak dakładna viadoma, što takoj statystyki na nacyjanalnym uzroŭni nie viadziecca i ŭsie razmovy na hetuju temu majuć status dapuščeńniaŭ.

Ludzi jak saranča

Kab vyśvietlić, čamu ŭ bujnych haradach naradžajuć mienš, čym u nievialikich, a ŭ małych haradach mienš, čym u vioscy, źvierniemsia da navuki, što zaviecca «etalohija». Jana vyvučaje pavodziny žyviołaŭ, što žyvuć u hrupach (u tym liku i čałavieka jak najbolš sacyjalna arhanizavanaj istoty). Navukoŭcy-etolahi vyznačyli, što tak zvanaja skupavanaść ułaścivaja nia tolki čałavieku, ale j inšym vidam sacyjalnych žyvioł. Prykładam, kali ščylnaść papulacyi sarančy dasiahaje krytyčnaha značeńnia adnosna najaŭnaj raślinnaj masy, samki pačynajuć adkładać jajki, ź jakich vychodzić «pachodnaje» patomstva. Novyja asobiny źbirajucca ŭ vializnyja hrupy i mihrujuć, šukajučy ježy. U takich hrupach jany albo nia płodziacca zusim, albo płodziacca abmiežavana — mieniej, čym treba dla ŭznaŭleńnia. U pryrodzie jość takija vidy vusiakoŭ, jakija va ŭmovach pavyšanaj skupavanaści kidajuć nia tolki pładzicca, ale navat charčavacca. «Takož i ludzi»: žorstkaja kankurencyja na maleńkaj terytoryi ŭvieś čas sieje ŭ padśviadomaści bojaź, što ty i tvaje dzieci akažucca «lišnimi». Dyk niachaj ža ich budzie mieniej.

Druhaja pryčyna, jakaja ŭpłyvaje na ŭzrovień naradžalnaści bolej, čym materyjalny dastatak, — heta ŭzrovień śmiarotnaści. Spytajcie žančynu: ci planavała b jana nastupnaje dzicia, kali b nie była peŭnaja, što toje, jakoje ŭžo jość, dažyvie da paŭnalećcia? Jana adkaža stanoŭča. Ad 1945 h. kaeficyjent śmiarotnaści ŭ dziacinstvie ŭ Biełarusi źmienšyŭsia amal u vosiem razoŭ — z 67 da 9 čałaviek na 1000 narodžanych u 2000 h. Paralelna źnižeńniu dziciačaj śmiarotnaści padała naradžalnaść: ad 27 u 1945 h. da 16 u 1970 h. i 10 narodžanych na tysiaču žycharoŭ u 2000 h. Kaeficyjent perynatalnaj śmiarotnaści (na 1000 narodžanych žyvymi i miortvymi) u Biełarusi taksama skaraciŭsia: z 15 čałaviek u 1980 h. da 7 u 2000 h.

Takim čynam, naradžalnaść vyznačajecca zakładzienymi ŭ ludziach pryrodžanymi prahramami pavodzinaŭ i rehulujecca ŭ zaležnaści ad ščylnaści nasielnictva i ŭzroŭniu dziciačaj śmiarotnaści ŭ krainie. Žyćciovy ŭzrovień na naradžalnaść mała ŭpłyvaje.

Hałoŭnaje nie miljony

Sapraŭdnyja pryčyny skaračeńnia kolkaści nasielnictva važna viedać dziela taho, kab raspracavać efektyŭnuju demahrafičnuju palityku.

Urady roznych krain, kab źmienšyć mihracyju ź vioski ŭ horad, vydatkoŭvali značnyja biudžetnyja srodki na raźvićcio viaskovaj infrastruktury i atrymlivali advarotny efekt. Bo viaskoŭcy daznavalisia pra dadatkovyja mahčymaści, jakija moža dać žyćcio ŭ mehapolisie.

Heta pa-inšamu prymušaje zirnuć na prablemu dehradacyi sielskaj miascovaści ŭ Biełarusi. Jaje pryčynaj byŭ nie adtok nasielnictva ŭ harady (što zvyčajna tłumačycca industryjalizacyjaj u druhoj pałovie XX st). U niekatorych raźvitych eŭrapiejskich krainach dola sielskaha nasielnictva składaje 4—5% i jano niabłaha daje rady vytvorčaści nieabchodnaha abjomu charčavańnia dla horadu (u Biełarusi viaskoŭcaŭ ciapier 29%). Dehradacyju sielskaj miascovaści pieradvyznačyła kałhasna-saŭhasnaja systema haspadarańnia, jakaja bjecca ŭ ahonii da siońnia.

Źjaŭlajucca mierkavańni, što skaračeńnie kolkaści nasielnictva treba razhladać jak pahrozu ekanamičnaj biaśpiecy Biełarusi. Na moj pohlad, navat kali raźvićcio pojdzie pa samym pesymistyčnym scenary i da kanca hetaha stahodździa nasielnictva Biełarusi skarocicca napałovu, ničoha strašnaha nie adbudziecca. Balšynia ludziej u bujnych haradach hetaha navat nie zaŭvažyć.

Prablema nia ŭ kolkaści nasielnictva, a ŭ stvareńni hramadzianam krainy ŭmovaŭ, pavodle niamieckaha ekanamista Valtera Ojkiena, «vartych čałavieka». Tady ŭ sielskaj miascovaści buduć zastavacca tutejšyja i sialicca novyja žychary. Finansavaja dapamoha siału pavinna być adrasavanaja kankretnym ludziam, jakija majuć u joj patrebu, a nie abstraktnaj «sielskaj haspadarcy» — nieefektyŭnaj sielskahaspadarčaj vytvorčaści na asnovie hramadzkaj ułasnaści.

Pośpiechi na suśvietnaj arenie ŭ sporcie, kultury, ekanomicy, palitycy nie zaležać ad vieličyni nacyi. U piacimiljonnaj Finlandyi ŭ dziasiatki razoŭ bolš ladovych arenaŭ, čym u 10-miljonnaj Biełarusi i, adpaviedna, bolej finaŭ zajmajucca chakiejem, čym biełarusaŭ. Tamu pieramohi zbornaj Biełarusi nakštałt toj, što była na apošniaj Alimpijadzie nad zbornaj 8-miljonnaj Švecyi, jašče doŭha buduć rasceńvacca jak sensacyi.

Uzrovień žyćcia i standarty ŭ krainie hałoŭnym čynam zaležać ad uzroŭniu vytvorčaści technalohijaŭ hramadztva i ad taho, nakolki razumna arhanizavanaje jaho ekanamičnaje žyćcio.

Uładź Kałupajeŭ, kandydat ekanamičnych navuk

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0