Front Druhoj suśvietnaj prakaciŭsia pa Biełarusi dvojčy, a pa niekatorych miaścinach — navat trojčy. Ale na vajnie hinuli nie tolki na froncie, piša historyk Anton Rudak.
1939-y: pa sihnałach ź Minska
Druhaja suśvietnaja pačałasia dla Biełarusi nie 22 červienia 1941 hoda, a 1 vieraśnia 1939-ha. Akurat tady na biełaruskija harady ŭpali pieršyja bomby. Niamieckaja avijacyja bambiła Hrodna, Kobryn, Pinsk, Hancavičy, Baranavičy, Lidu — bambaviki aryjentavalisia pa radyjosihnałach, jakija tranślavała minskaja radyjostancyja.
Asabliva mocna ŭsiu pieršuju pałovu vieraśnia niemcy bambili Brest. Pieršyja ŭdary byli naniesienyja jašče 2 vieraśnia pa kazarmach u krepaści. 7 vieraśnia bambili ŭžo centr horada, kudy pierabrałasia z Varšavy kamandavańnie polskaj armii, u tym liku hałoŭnakamandujučy, maršał Edvard Rydz-Śmihły.
A Bresckaja krepaść jašče raz mocna paciarpieła ad niamieckich snaradaŭ i bombaŭ uletku 1941 hoda. Ale nie horad: niemcy zaniali Brest praktyčna biez boju. Nie staŭ horad arenaj bajoŭ i ŭ 1944-m. Buh praciakaŭ na zachad ad horada, tamu niemcy nie zdoleli stvaryć tut liniju abarony.
1941-y: bambiožki i padpały
Pieršyja niamieckija bomby ŭ 1941-m upali 22 červienia na Biełastok (tady jon byŭ biełaruski), Hrodna, Lidu, Navahradak.
U Hrodnie ŭ pieršyja dni vajny byli zrujnavanyja pałac Radziviłaŭ i Sianny rynak, mnohija inšyja budynki ŭ centry horada. Straty zabudovy aceńvalisia ŭ 30% (da kanca akupacyi hety pakazčyk vyraście da 43%).
Lidu praciahvali bambić da 25 červienia — kali 26-ha siudy ŭvajšli niamieckija vojski, centr horada lažaŭ u ruinach.
Navahradak bambili da 28 červienia, asabliva paciarpieła centralnaja płošča. Byli zrujnavanyja niamieckimi bombami handlovyja rady (taja ich častka, što stajała pasiaredzinie płoščy), dom-muziej Adama Mickieviča z usimi zborami, pałac Radziviłaŭ. Draŭlanuju zabudovu horada mocna paniščyŭ pažar.
Z 23 červienia niamieckaja avijacyja bambiła Minsk. U stalicy Savieckaj Biełarusi pieršymi celami byli aeradrom i tavarnaja čyhunačnaja stancyja. Ale ŭžo na nastupny dzień z samaha ranku byŭ atakavany centr horada, i da viečara adbyłosia kala dvaccaci nalotaŭ pa 35—40 samalotaŭ kožny. Bambardziroŭki praciahvalisia i ŭ nastupnyja dva dni, ale mienavita 24 červienia śviedki nazyvajuć adnym z samych strašnych dzion u historyi Minska. Padčas niamieckich bambardzirovak 23—26 červienia 1941 hoda najmacniej paciarpieła zabudova centralnaj častki horada — kvartałaŭ pamiž vulicami Internacyjanalnaj i Karła Marksa.
Siarod najbolš admietnych i daŭnich pomnikaŭ, jakija straciŭ Minsk u tyja dni, — pałac Sapiehaŭ na kolišniaj Jurjeŭskaj vulicy (išła pamiž sučasnymi praśpiektam Niezaležnaści i vulicaj Internacyjanalnaj ad Lenina da Janki Kupały) i budynak hrodskaha suda na Zamčyščy. Ad pažaraŭ, vyklikanych bombami, zhareła taksama zarečnaja častka horada, zabudavanaja pieravažna draŭlanymi damami — prykładna ad sučasnaj vulicy Bahdanoviča da Pieršamajskaj, ad Śvisłačy i da Kamaroŭki. Pavodle niamieckich padlikaŭ, straty minskaj zabudovy skłali 80%, žyllovy fond byŭ źniščany na 65%.
Nacysckaja prapahanda śćviardžała, što Minsk byŭ źniščany ŭ vyniku padpału balšavikami pry adstupleńni, i hetaja viersija trapiła navat u zachodniuju presu. Ale heta niapraŭda.
Takija padpały nasamreč praktykavalisia paźniej na ŭschodzie Biełarusi i ŭ Kijevie, pra što zachavalisia adpaviednyja śviedčańni — ale ŭ Minsku takoha nie było. U miemuarach zachavalisia zhadki, što asobnyja «entuzijasty» sprabavali padpalvać damy, «kab niemcam nie dastałosia», ale ich spyniali sami žychary. Ź Minska savieckija ŭłady ŭciakali ŭ takoj panicy, što arhanizavać źniščeńnie budynkaŭ u ich prosta nie było ni času, ni mahčymaści.
Savieckaja avijacyja vajnu ŭ niebie ŭletku 1941-ha prajhrała — bolšaść samalotaŭ, raźmieščanych la miažy, byli źniščanyja niemcami prosta na aeradromach jašče ŭ pieršyja dni vajny. Tym nie mienš byli i sproby kontrudaraŭ — naprykład, 26 červienia savieckaja avijacyja bambiła niamieckija vojski ŭ rajonie Radaškovič — tady ździejśniŭ znakamity taran ekipaž Mikałaja Hasteły, nakiravaŭšy svoj padbity samalot na kałonu niamieckaj techniki. Ale paciarpieła padčas tych nalotaŭ i haradskaja zabudova — akurat 26 červienia ad pažaru, vyklikanaha savieckimi bombami, zhareła ŭ Radaškovičach chata, dzie žyła ŭdava Branisłava Taraškieviča z synam Radasłavam. Samim žycharam udałosia ŭratavacca, a voś bahaty archiŭ Taraškieviča byŭ stračany. 26 červienia savieckija zienitnyja častki pakinuli Minsk, a 28 červienia stalica BSSR była ŭžo ŭ niamieckich rukach.
Na nastupny dzień, 29 červienia 1941-ha, źjaviłasia dyrektyva savieckaha ŭrada z ukazańniami vyvozić albo źniščać usiu majomaść, jakaja moža trapić u ruki voraha na akupavanych terytoryjach. Heta stała sihnałam dla stvareńnia źniščalnych atradaŭ, jakija musili, siarod inšaha, rujnavać budynki. Zachavalisia śviedčańni ŭdzielnikaŭ padpałaŭ u Viciebsku: tut spalvali dom za domam — i cahlanyja, i draŭlanyja, — až da 11 lipienia, kali ŭ horad uvajšli niamieckija vojski. Rabili heta partyjnyja dy kamsamolskija aktyvisty, a taksama prostyja navučency, jakim vydali zapalnyja sumiesi. Toje samaje rabiłasia i ŭ Połacku dy Oršy, pakul jany nie byli zachoplenyja niemcami 16 lipienia.
U toj ža čas ciarpieli ŭschodniebiełaruskija harady i ad niamieckich bombaŭ. Nie prajšła biasśledna dla haradskoj zabudovy abarona Mahilova, jakaja doŭžyłasia amal miesiac. U lipieni — žniŭni 1941-ha niamieckaja avijacyja bambiła taksama Homiel, źniščyŭšy da 50% haradskoj zabudovy. Ahułam u 1941-m niemcy, nastupajučy, bambili dziasiatki haradoŭ i miastečak — ad Žabinki, Kobryna, Pružanaŭ i Vaŭkavyska — da Słonima, Baranavičaŭ i Słucka, ad Maładziečna i Dzisny — da Barysava i Žodzina, ad Asipovičaŭ i Babrujska — da Lepiela, Viciebska i Oršy. Adnak celami hetych bambardzirovak čaściej za ŭsio byli tolki čyhunačnyja vuzły dy vajskovyja haradki i ŭstanovy. Tak, naprykład, u Lepieli bombu skinuli dakładna na vajenkamat, dzie zahinuła kala saraka čałaviek.
1942—1943-ci: naloty i zonderkamandy
U 1942 hodzie akupavanyja nacystami biełaruskija harady pačała bambić savieckaja avijacyja. U sakaviku 1942 hoda adbyŭsia nie nadta ŭdały nalot na Minsk. Lotčyki celili ŭ Dom urada, dzie raźmiaščalisia roznyja niamieckija vajskovyja ŭstanovy, ale zamiest hetaha bomby amal całkam źniščyli zabudovu prylehłaj da šmatpaviarchovaha hmachu vulicy Biersana. Savieckija bambiožki, jak i niamieckija raniej, pryvodzili da šmatlikich vypadkovych achviar siarod mirnaha nasielnictva. Tak, u Viciebsku 28 kastryčnika 1942 hoda ad savieckaj bomby zahinuŭ na elektrapadstancyi adzin z kiraŭnikoŭ padpolla Uładzimir Kazłoŭski z baćkam.
U 1943 hodzie savieckija bambiožki ŭzmacnilisia. 4 maja 109 samalotaŭ bambili Minsk, 190 bambavikoŭ adprasavali Oršu. 22 i 28 maja 1943-ha savieckaja avijacyja mocna paniščyła ŭ Mahilovie kvartały draŭlanaj zabudovy, a pry kancy zimy 1944-ha — centralnuju častku horada, zabudovu vulicy Pieršamajskaj i Savieckaj płoščy (ciapier — płošča Słavy). Celami savieckich bambavikoŭ byli vajskovyja abjekty i ŭstanovy akupantaŭ.
U Minsku adna z savieckich bombaŭ paceliła dakładna ŭ budynak na vulicy Karła Marksa, dzie mieściłasia štab-kvatera abvieru (ciapier tut fiłałahičny fakultet BDU), a druhaja trapiła ŭ toje kryło Doma aficeraŭ, dzie znachodziŭsia kinateatr dla niamieckich vajskoŭcaŭ.
Savieckija naloty na Minsk praciahvalisia až da sychodu niemcaŭ z horada.
Pakul avijacyja palavała na ciahniki i kazarmy, za horadam išła vajna partyzanskaja.
Partyzany padryvali rejki, napadali na palicyju. U adkaz esesaŭcy biaźlitasna źniščali vioski kala partyzanskich zon. Chatyń, Dalva — takich viosak byli sotni. Nam ciažka sabie siońnia ŭjavić heta — jak možna palić ludziej žyvymi!
Što ŭ saviecki čas zamoŭčvałasia — heta toje, što partyzany taksama palili majontki, škoły, navat chramy. Tak, mienavita partyzany spalili siadzibu Kaściuškaŭ u Mieračoŭščynie la Kosava, pałacy i siadziby ŭ Małačeŭščynie i Tuličach na Kobrynščynie, Arančycach na Pružanščynie, Vielikarycie Małaryckaha rajona, Zaleśsi na Hłyboččynie, u Siomkavie, Zabašavičach i Dukory pad Minskam, Kabylniku kala Naračy. Spalenyja partyzanami byli taksama cerkvy ŭ Haradku na Maładziečanščynie, Svarotvie, Jatvie i Pačapavie na Baranaviččynie, kaścioły ŭ Čarei na Aršanščynie, Kamieni la Vałožyna. Siadziby hinuli, bo ŭ ich niemcy raźmiaščali svaje haspadarki, ale spalvańnie chramaŭ praktyčnymi patrebami patłumačyć ciažka. Heta byli prosta akcyi zapałochvańnia.
Biełaruś była ŭ tyja hady piekłam na ziamli. U miastečku Nalibaki na Staŭbcoŭščynie savieckija partyzany spalili kaścioł 8 maja 1943 hoda — tady ž imi byli zabityja 128 žycharoŭ miastečka, zapadozranych u supracoŭnictvie ź niemcami. A varvary niemcy 23 lipienia taho ž hoda ŭ carkvie ŭ Dorach na Vałožynščynie spalili žyŭcom 146 čałaviek. Doram nie dapamahło navat toje, što ź ich pachodziŭ adzin z kiraŭnikoŭ biełaruskich dziejačaŭ, što supracoŭničali ź niemcami, Francišak Kušal. A 8 žniŭnia nacysty spalili ŭžo i Nalibaki, u tym liku i častku žycharoŭ.
Zrešty, nacysty dy ich pamahatyja vioski nie tolki palili — časta niamieckaja avijacyja jašče i bambiła pasieliščy ŭ partyzanskich zonach. U svaim źvierstvie dachodzili da taho, što praktykavali navat vučebnyja bambardziroŭki viosak.
1943—1944-y: iznoŭ padpały i bambiožki
Vyzvaleńnie Biełarusi ad nacystaŭ pačałosia ŭvosień 1943-ha z paŭdniovaha ŭschodu krainy. U Homieli akupanty abviaścili ŭ siaredzinie kastryčnika evakuacyju nasielnictva, a z kanca miesiaca raspačali płanamiernaje źniščeńnie budynkaŭ. Da 26 listapada, pierš čym u horad uvajšli častki Čyrvonaj armii, było źniščana 80% haradskoj zabudovy.
Nie było horšych źniščeńniaŭ, jak kali prachodziŭ front. Naprykład, u Hłybokim častka haradskoj zabudovy była spalenaja niamieckaj źniščalnaj kamandaj, a častka stračanaja padčas pažaru, jaki pačaŭsia ad savieckich bombaŭ 2 lipienia 1944-ha.
Tak i ŭ susiedniaj z Hłybokim Plisie niemcy pierad adstupleńniem spalili dom, dzie vyras moj dzied — i paźniej jon duža sientymientalna ŭsprymaŭ viadomuju pieśniu Michaiła Isakoŭskaha i Maćvieja Błantera «Vrahi sožhli rodnuju chatu».
Saviety padčas nastupleńnia, jak i niemcy ŭ 1941-m, bambili zbolšaha čyhunačnyja vuzły — u Oršy, Połacku, Mahilovie, Asipovičach, Baranavičach, Breście… Časam paśla zaniaćcia savietami hetych stancyj pa ich paśpiavali adbambicca jašče raz i niemcy — jak u Oršy i Maładziečnie. Časta zabudova haradoŭ razburałasia taksama padčas vuličnych bajoŭ.
Apošnim časam raspaŭsiudžvajucca plotki, nibyta Minsk savieckaja avijacyja bambiła ŭ lipieni 1944-ha ŭžo paśla taho, jak niemcy syšli z horada, ale heta absalutna nie adpaviadaje rečaisnaści.
Nasamreč, da 30 červienia ź Minska evakuiravalisia ŭsie cyvilnyja niemcy, ale vajskovyja častki zastavalisia na miescy. 1 lipienia pačali dziejničać padryŭnyja kamandy, jakija źniščali abstalavańnie zavodaŭ, miniravali abo padryvali budynki.
Zaminiravanyja byli Dom urada, Opierny teatr i inšyja vialikija hmachi — zakładzienyja tut bomby i vybuchoŭku paśla z ryzykaj dla svajho žyćcia abiasškodzili savieckija sapiory.
Nie ŭdałosia znajści tolki adnu bombu, jakaja vybuchnuła 3 lipienia i vyklikała pažar u Domie Čyrvonaj armii (ciapier — Centralny dom aficeraŭ).
2 lipienia ŭ Minsk uvajšli dadatkovyja niamieckija vajskovyja aŭtakałony, ale razharnuć i arhanizavać abaronu hetyja častki ŭžo nie paśpieli — zanadta imklivym byŭ temp savieckaha nastupleńnia. Zranku 3 lipienia ŭ Minsk uvarvalisia savieckija tanki, a ŭviečary zaniaty Čyrvonaj armijaj horad bambiła ŭžo niamieckaja avijacyja, naloty praciahvalisia až da 23 lipienia. Akurat u hety čas była paškodžanaja niamieckimi bombami, naprykład, zabudova płoščy Svabody — u tym liku admietny budynak sa zvanicaj, jaki stajaŭ pobač z archikatedralnym kaściołam. Paškodžany, jon prastaić da 1951 hoda, a paśla saviety jaho źniasuć.
Draŭlanyja damy zharali całkam, a ad muravanych budynkaŭ paśla bambardziravańnia zastavalisia «karobki». Paśla vajny tańniej było pazbavicca reštkaŭ i zbudavać na ich miescy novyja budynki. Tak było davieršana rujnavańnie taho, što jašče zastavałasia stajać.
U toj vajnie abodva baki viali tatalnuju vajnu, a Biełaruś była adnoj z hałoŭnych jaje aren. Ale bolšaść budynkaŭ, zrujnavanych padčas vajny ŭ Minsku, paciarpieli ŭsio ž ad niamieckich bambiožak, i naša stalica, razam ź ispanskaj Hiernikaj i polskaj Varšavaj, stała adnym ź simvałaŭ nacysckaha varvarstva.
***
Hinuli ad bombaŭ i pažaraŭ nie tolki ludzi i damy, ale i kulturnyja kaštoŭnaści. Ahient savieckaj raźviedhrupy, žurnalist i piśmieńnik Ryhor Muraška ŭ 1944-m śviedčyŭ u svaim ahladzie vajennych strataŭ Minska: «U centry horada, hałoŭnym čynam, źmiaščalisia šmatlikija i bahatyja pryvatnyja biblijateki navukovych rabotnikaŭ, piśmieńnikaŭ, mastakoŭ i inžynieraŭ, kaštoŭnaść jakich vyznačałasia ŭ miljony rubloŭ. Ahoń pažaraŭ źniščyŭ ich całkam. Zhareŭ u ahni pažaru Dom piśmieńnikaŭ sa svajoj vydatnaj i vialikaj biblijatekaj».
Niamieckija bambardziroŭki Minska znajšli adlustravańnie i ŭ mastackich tvorach. Ivan Šamiakin u ramanie «Handlarka i paet», jaki vyjšaŭ u 1976-m, pieršym u biełaruskaj litaratury zhadaŭ nie tolki pra razbureńni, naniesienyja bombami, ale i pra biezuładździe dy maradziorstva pieršych dzion vajny paśla sychodu z horada savieckich uładaŭ i milicyi.
U litarataraŭ ź inšaha palityčnaha łahieru reakcyi na bambardziroŭki Minska dyjamietralna adroźnivalisia. Tak, Masiej Siadnioŭ, jaki ŭ červieni 1941 hoda siadzieŭ pad śledstvam u minskaj turmie NKVD i vyzvaliŭsia dziakujučy prychodu niemcaŭ, pakinuŭ ab tych dniach vierš, jon usprymaŭ padziei zusim inakš:
Zbambili la turmy ŭvieś kvartał,
i ja pajšoŭ u śviet raskutym.
Jak radaść dla siabie, vajnu ja pryvitaŭ
radkoŭ maich liryčniejšym salutam.
Maliŭsia sile ahniavoj
i dniu, što los moj pierajnačyŭ.
Ja samalotu kožnamu nad hałavoj
žadaŭ najlepšaje ŭdačy…
***
Savieckaja avijacyja nanosiła niemcam adčuvalnyja straty. Zachavalisia, naprykład, śviedčańni z «ahienturnych źviestak pa vynikach savieckaj bambardziroŭki Minska», datavanyja pieršymi dniami traŭnia 1943-ha, za podpisam upaŭnavažanaha asobaha adździeła partyzanskaha atrada imia Kirava Pjankova: «Źniščanyja i raźbityja… vahonaparavoznaje depo i padviesny most. Upali čatyry bomby na zavod imia Miaśnikova. [Paciarpieli ad bombaŭ] 2-hi saviecki špital i kliničny haradok, 4 karpusy z paranienymi niemcami. Raźbitaja chlebapiakarnia, na Hrušaŭskim pasiołku — škoła, u jakoj znachodzilisia niemcy, u pasiołku Kamintern — 10 karpusoŭ, u jakich taksama znachodzilisia niemcy, radyjostancyja… vajenna-palavaja kamiendatura i skład sa snaradami. [Kolki] zahinuła niemcaŭ — pakul nie ŭstanoŭlena. Zahinuła cyvilnaha nasielnictva kala troch tysiač».
Źviestki pra straty siarod mirnaha žycharstva ŭ hetym partyzanskim daniasieńni, vierahodna, pierabolšanyja — ale nielha admaŭlać, što takija achviary byli.
Naloty savieckaj avijacyi vyklikali siarod žycharoŭ akupavanaj Biełarusi supiarečlivyja reakcyi. Zhadanaje ŭ daniasieńni Pjankova bambardziravańnie Minska ŭ mai 1943 hoda stała šturškom da napisańnia Antonam Adamovičam zaviazki ramana «Kachany horad». Aŭtar, jaki da vajny vyjšaŭ z savieckaj turmy, bo pahadziŭsia stać sieksotam NKVD, a padčas akupacyi ŭznačalvaŭ u Minsku praniamieckuju «Biełaruskuju hazetu», pisaŭ svoj tvor užo ŭ Hiermanii, kudy byŭ vysłany nacystami ź Minska ŭ vyniku palityčnych intryh. Apublikavać tekst padčas vajny ŭdałosia taksama tolki ŭ Hiermanii — nacysckaja cenzura ŭ Minsku jaho nie prapuskała. «Kachany horad» — heta historyja pra biełarusa, savieckaha lotčyka, jaki braŭ udzieł u nalocie na Minsk, i pra vybar, zrobleny im u hetaj ciažkaj situacyi.
Vitaŭt Kipiel, jaki padčas akupacyi Minska byŭ padletkam, uzhadvaje: «Paśla traŭnia 1943-ha bambiožki byvali dosyć časta, jany nalatali na vakzał, na roznyja vajennyja abjekty, majsterni, składy. Bambiožki ŭvajšli ŭ štodzionnaje žyćcio… Ciarpieła i cyvilnaje nasielnictva, ludzi hinuli, byli pachoviny. I choć ludzi byli niezadavolenyja, płakali — čamu heta na nas? — ale nichto nikoha nie vinavaciŭ, heta ŭsprymałasia jak stychijnaje biedstva, niepaźbiežnaja častka vajennych dziejańniaŭ».
Ciapier čytajuć
«Biada, na vialiki žal, užo stupaje na paroh Siniavokaj». Ultymatum Zialenskaha Łukašenku: što budzie dalej?52
Kamientary