Доўгі час Нарвегія, Швецыя і Данія былі вядомыя тым, што змагаліся са злачыннасцю праз прафілактыку і рэабілітацыю, а не праз больш жорсткія пакаранні. Аднак новае даследаванне паказвае: за апошнія 15 гадоў гэтыя краіны ўсё больш пераходзяць да палітыкі, у якой галоўны акцэнт робіцца на кантролі і пакаранні. Удзельнікаў бандаў усё часцей успрымаюць не як людзей, якім патрэбна дапамога, а як пагрозу для грамадства.
Даследчыкі з Даніі і Швецыі прааналізавалі, як за апошнія пятнаццаць гадоў змянялася палітыка іх краін, а таксама Нарвегіі ў адносінах да бандаў. Як піша нарвежская інтэрнэт-газета пра навуку Forskning.no, аўтары вывучылі дзяржаўныя праграмныя дакументы і прыйшлі да высновы, што падыход паўночных краін прыкметна змяніўся.
Калі раней правапарушальнікаў пераважна разглядалі як людзей, чые паводзіны шмат у чым абумоўленыя сацыяльнымі праблемамі, то цяпер усё часцей іх успрымаюць як пагрозу для грамадскай бяспекі. Адпаведна мяняюцца і меры барацьбы са злачыннасцю — ад прафілактыкі да больш жорсткага кантролю і пакарання.
Першай на шлях перамен стала Данія, урад якой у 2009 годзе пасля некалькіх выпадкаў страляніны ў вялікіх гарадах прыняў першую праграму па барацьбе з бандамі. З таго часу быў прыняты шэраг новых мер, і крымінальны кодэкс паступова пастражэў.
Аўтары даследавання лічаць, што прычынай сталі не толькі ўзровень злачыннасці, але і змяненне палітычнай культуры, якая пачала аддаваць перавагу мерам кантролю.
У Швецыі пераход да больш жорсткай крымінальнай палітыкі пачаўся пасля 2019 года, калі ў краіне рэзка ўзрасла колькасць узброеных нападаў і выпадкаў ужывання агнястрэльнай зброі, звязаных з дзейнасцю банд.
З 2022 года шведскія ўлады яшчэ больш узмацнілі барацьбу з арганізаванай злачыннасцю і злачыннасцю сярод непаўналетніх. Сёння ў краіне нават абмяркоўваецца магчымасць панізіць узрост крымінальнай адказнасці, які цяпер складае 15 гадоў.
У Нарвегіі пераход да больш жорсткага падыходу адбываецца паступова. Калі да сярэдзіны 2010‑х гадоў асноўны акцэнт рабіўся на сацыяльнай падтрымцы і інтэграцыі, то ўрадавы даклад пра дзіцячую і падлеткавую злачыннасць, падрыхтаваны ў 2020 годзе, ужо звязваў яе перадусім з дзейнасцю банд і арганізаванай злачыннасцю. Хоць дакумент так і не быў разгледжаны парламентам, яго падыходы пазней выкарысталі пры распрацоўцы новых праграм па барацьбе з бандамі.
Ад дапамогі да кіравання рызыкамі
Аўтары даследавання адзначаюць, што змянілася не толькі заканадаўства, але і сама логіка барацьбы са злачыннасцю.
Калі раней галоўнай задачай было прадухіліць пападанне маладых людзей у крымінальнае асяроддзе праз працу з сем'ямі, школамі і мясцовымі супольнасцямі, то цяпер усё большую ролю адыгрываюць паліцэйскі кантроль, ацэнка рызык, назіранне і аператыўная інфармацыя.
У палітычных дакументах удзельнікі банд усё часцей апісваюцца не як людзі, якім патрэбная дапамога, а як пагроза грамадству.
Аўтары даследавання адзначаюць, што ўзмацненне жорсткасці крымінальнай палітыкі абвастрае яшчэ адну праблему — неабходнасць знайсці баланс паміж грамадскай бяспекай і правамі дзяцей і моладзі.
Хоць прынцып рэабілітацыі асуджаных у скандынаўскіх краінах фармальна не адменены, на практыцы магчымасцяў для яго рэалізацыі становіцца ўсё менш.
Турмы сутыкаюцца з недахопам супрацоўнікаў і іншых рэсурсаў, таму праграмы рэабілітацыі паступова скарачаюцца. Адначасова закрываюцца адкрытыя папраўчыя ўстановы, дзе вяртанне асуджаных да нармальнага жыцця было адным з галоўных прыярытэтаў.
Змяняецца і склад зняволеных. У турмах цяпер больш маладых мужчын, асуджаных за гвалтоўныя і сэксуальныя злачынствы. Яны адбываюць больш працяглыя тэрміны пакарання, а іх рэабілітацыя патрабуе іншых праграм і метадаў, чым тыя, што традыцыйна выкарыстоўваліся ў скандынаўскіх турмах.
Яшчэ адна важная выснова даследавання — банды ўсё радзей дзейнічаюць выключна ў межах адной краіны. Яны выкарыстоўваюць сацыяльныя сеткі, каб вербаваць дзяцей і падлеткаў, падтрымліваюць міжнародныя сувязі і дзейнічаюць у некалькіх краінах адначасова.
Каментары